Een doos bonbons bij het afscheid, een kaartje met een tientje erin, of een cliënt die zegt dat ze je “in haar testament wil zetten”. Wie in de zorg werkt, krijgt vroeg of laat iets aangeboden. Meestal is dat goed bedoeld en vaak is weigeren pijnlijker dan aannemen. Toch is de vraag of je het mag aannemen geen kwestie van smaak. De beroepscode trekt een duidelijke grens, de wet doet dat bij erfenissen ook, en tuchtcolleges hebben laten zien wat er gebeurt als je eroverheen gaat.
Wat de beroepscode zegt over giften
Voor verpleegkundigen en verzorgenden is de Beroepscode van Verpleegkundigen en Verzorgenden uit 2015 het vertrekpunt. Artikel 2.4 gaat over professionele grenzen in de relatie met de zorgvrager. Daar staat onder meer dat je geen gift in natura, geld of geschenk accepteert van de zorgvrager of diens sociale netwerk “dat meer is dan een symbolisch gebaar van dank”. In hetzelfde artikel staat dat je geen financiële banden van welke aard dan ook aangaat met de zorgvrager, en dat je collega’s of je leidinggevende om hulp vraagt als je merkt dat die grenzen dreigen te vervagen.
Let op de woorden “sociaal netwerk”. Het gaat dus niet alleen om de cliënt zelf. Een envelop van de zoon of een cadeaubon van de buurvrouw namens de familie valt onder dezelfde regel. In onze uitleg van de beroepscode lees je hoe de code verder in elkaar zit en waarom hij zo zwaar weegt.
Waar houdt een symbolisch gebaar op
De code noemt geen bedrag, en dat is bewust. Wat symbolisch is, hangt af van de situatie. Een paar vuistregels helpen wel bij het afwegen.
- Is het iets voor het hele team (taart, bloemen, een fles voor de koffiekamer), dan is het eerder een dankgebaar dan een persoonlijk voordeel.
- Geld is lastiger dan een attentie. Contant geld of een overschrijving voelt al snel als betaling, en bij een kwetsbare cliënt is dat precies het risico.
- Herhaling maakt het anders. Eén keer een kleinigheid bij een afscheid is iets anders dan elke week een envelop.
- De verhouding telt. Een cliënt die van jou afhankelijk is, kan zich verplicht voelen om iets te geven, ook als dat niet zo wordt uitgesproken.
Je werkgever kan daarnaast eigen afspraken over giften hebben, bijvoorbeeld dat alles in een gezamenlijke pot gaat of dat je het meldt bij je leidinggevende. Vraag dat na. Die afspraken komen bovenop de beroepscode en vervangen hem niet.
Erfenissen en het testament van een cliënt
Bij een erfenis is er geen twijfel over wat symbolisch is. Hier speelt bovendien de wet mee. Artikel 4:59 van het Burgerlijk Wetboek bepaalt dat beroepsbeoefenaren in de individuele gezondheidszorg die iemand hebben bijgestaan tijdens de ziekte waaraan hij is overleden, geen voordeel kunnen trekken uit een testament dat die persoon tijdens de behandeling of bijstand in hun voordeel heeft gemaakt. Het tweede lid geldt voor wie werkt in een instelling voor de verzorging of verpleging van ouderen of mensen met een psychiatrische aandoening, als het testament is gemaakt tijdens het verblijf daar.
Het artikel daarna kent uitzonderingen, onder meer voor familie tot in de vierde graad en voor een legaat als beloning voor bewezen diensten, waarbij gekeken wordt naar het vermogen van de maker en de diensten die zijn verleend. Dat laatste is geen achterdeur. Of zo’n uitzondering van toepassing is, beoordeelt uiteindelijk de rechter, en voor de beroepscode verandert het niets.
Wat tuchtcolleges ervan vinden
De uitspraken op tuchtrecht.overheid.nl laten zien hoe zwaar dit weegt. In een zaak die de inspectie aanspande, verzorgde een zelfstandig werkende verpleegkundige van 2018 tot begin 2021 dagelijks een oudere vrouw thuis. In 2019 werd zij in het testament opgenomen voor de helft van de nalatenschap. Het Centraal Tuchtcollege oordeelde in 2023 dat de afhankelijke positie van de patiënte eraan in de weg stond dat de verpleegkundige accepteerde erfgenaam te worden. Volgens het college is een erfenis in het licht van de beroepscode geld of een geschenk dat niet als symbolisch gebaar van dank kan worden gezien, en ontstaat er een ontoelaatbare rolvermenging. Samen met andere verwijten, waaronder het niet meewerken aan het onderzoek van de inspectie, leidde dat tot doorhaling van haar inschrijving in het BIG-register.
Er is ook een uitspraak die laat zien waar de grens ligt. Het regionaal tuchtcollege in Zwolle verklaarde in 2022 een klacht van de inspectie ongegrond tegen een verpleegkundige die als vrijwilliger met seniorenreizen meeging en later grote giften kreeg van een man die eerst mantelzorger was geweest. Het college vond niet aangetoond dat er een zorgrelatie met hem bestond, de giften kwamen ongeveer een half jaar na het overlijden van zijn vrouw, en een notaris had vastgesteld dat de man wilsbekwaam was. Het verband met haar beroep vond het college in die specifieke context onvoldoende. De les is niet dat het dus mag, maar dat het college kijkt naar de zorgrelatie, de afhankelijkheid en de tijd die verstreken is.
Wie wil weten wat een maatregel als berisping, schorsing of doorhaling precies inhoudt, vindt dat in ons stuk over wat een tuchtzaak in de zorg is.
Zo ga je er in de praktijk mee om
Een cadeau weigeren hoeft niet kil te zijn. Je kunt zeggen dat je het gebaar waardeert en dat je het met het team deelt, of uitleggen dat je beroepsregels je niet toestaan om geld aan te nemen. De meeste cliënten en families begrijpen dat beter dan je verwacht.
- Twijfel je, bespreek het dan met je leidinggevende voordat je iets aanneemt. Dat raadt de beroepscode zelf ook aan.
- Neem je iets aan voor het team, laat dat dan zichtbaar zijn, bijvoorbeeld in de koffiekamer of in een korte notitie volgens de afspraken van je organisatie.
- Begint een cliënt over een testament, een volmacht of geld lenen, zeg dan meteen nee en meld het. Dat beschermt de cliënt en jezelf.
- Werk je als zzp’er, dan is er geen leidinggevende die meekijkt. Leg dan zelf vast wat je is aangeboden en wat je ermee hebt gedaan.
V&VN werkt op dit moment samen met de vakbonden en beroepsorganisaties aan een vernieuwde beroepscode, die volgens de planning eind 2026 klaar moet zijn. Tot die tijd geldt de code uit 2015, en de regel over giften staat daarin zwart op wit. Een bedankje is welkom, een voordeel niet.