Het medicatieproces bestaat uit zes stappen: voorschrijven, ter hand stellen, opslag en beheer, gereedmaken, toedienen en registreren, en evalueren. Elke stap heeft een eigen verantwoordelijke, van arts en apotheker tot verzorgende. Door de keten in stappen te knippen wordt duidelijk waar een fout kan ontstaan en wie hem kan opvangen.
Medicatie geven lijkt op de werkvloer één handeling, maar het is de laatste stap in een keten die veel eerder begint. Die keten heet het medicatieproces, en in de veilige principes voor de zorg wordt hij opgeknipt in zes stappen. Als je die stappen kent, snap je ook beter waar het misgaat en waar jouw verantwoordelijkheid begint en eindigt.
Waarom het proces in stappen wordt geknipt
De landelijke afspraken over medicatieveiligheid (de veilige principes in de medicatieketen) delen het proces bewust op. Zo houd je de therapeutische kant (wat en waarom) gescheiden van de logistieke kant (klaarmaken en geven). Elke schakel heeft een eigen verantwoordelijke en een eigen controle, waardoor een fout in een vroege stap in een latere stap nog kan worden opgevangen.
De zes stappen op een rij
- 1. Voorschrijven. De arts of een andere zelfstandig bevoegde voorschrijver bepaalt welk middel, welke dosis en hoe lang. Hier ligt de medisch-inhoudelijke keuze.
- 2. Ter hand stellen. De apotheker levert de medicatie, controleert op interacties en dubbele middelen en zorgt voor een kloppend overzicht.
- 3. Opslag en beheer. De medicatie wordt veilig bewaard, denk aan koeling, opiaten achter slot en een actueel voorraadbeheer.
- 4. Gereedmaken. De juiste medicatie wordt klaargezet of klaargemaakt voor de juiste cliënt, vaak vanuit een baxterrol of medicatielijst.
- 5. Toedienen en registreren. Jij geeft de medicatie en tekent op hetzelfde moment af. Hier komen de vijf regels om de hoek kijken.
- 6. Evalueren. Werkt de medicatie zoals bedoeld, zijn er bijwerkingen, klopt het gebruik nog? Deze stap wordt in de praktijk het vaakst vergeten.
Waar jij als zorgverlener in beeld komt
In de meeste teams zit jouw kern bij stap vier tot en met zes: klaarmaken, toedienen en signaleren. Dat betekent niet dat de eerdere stappen je niet aangaan. Zie je iets wat niet klopt, bijvoorbeeld een dosis die is veranderd zonder duidelijke reden, dan hoor je terug te koppelen naar de voorschrijver of de apotheek. De keten werkt alleen als iedereen ook naar de schakel voor zich durft te kijken.
Toedienen en registreren horen bij elkaar
Stap vijf wordt vaak als één stap genoemd, en dat is niet voor niets. Toedienen zonder aftekenen is een halve handeling. Als een gift niet wordt geregistreerd, weet de volgende collega niet of de cliënt zijn medicatie al heeft gehad. Teken daarom af op het moment zelf, niet achteraf. Voor voorbehouden of risicovolle handelingen binnen dit proces gelden bovendien de eisen van bevoegd en bekwaam uit de Wet BIG.
De evaluatie niet overslaan
De laatste stap, evalueren, is waar de meeste winst te halen valt. Blijft een cliënt slaperig, eet hij slechter, of werkt een pijnstiller niet meer? Dat zijn signalen die terug moeten de keten in. Zorgorganisaties zijn verantwoordelijk voor veilige en verantwoorde zorg, en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) ziet toe op de medicatieveiligheid. Jouw observatie aan het bed is daarin vaak het eerste alarm. Werk daarbij altijd volgens het medicatiebeleid van je eigen organisatie.
Zwakke plekken tussen de schakels
De meeste incidenten ontstaan niet binnen een stap, maar op de overgang van de ene schakel naar de andere. Denk aan een cliënt die van het ziekenhuis naar huis gaat en waarvan de medicatielijst niet klopt, of een wijziging die de apotheek wel doorvoert maar die niet op de toedienlijst belandt. Let daarom extra op bij overdrachtsmomenten en controleer bij twijfel altijd terug bij de bron in plaats van aan te nemen dat het wel goed zit.
Een medicatiefout ontstaat zelden bij één persoon, hij glipt door de kieren tussen de schakels.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de zes stappen van het medicatieproces?
Voorschrijven, ter hand stellen, opslag en beheer, gereedmaken, toedienen en registreren, en evalueren. Elke stap heeft een eigen verantwoordelijke binnen de medicatieketen.
Welke stap is voor mij als verzorgende het belangrijkst?
Meestal het gereedmaken, toedienen en registreren, plus het signaleren van bijwerkingen bij de evaluatie. Je bent vaak de laatste controle voordat de medicatie bij de cliënt komt.
Wie is verantwoordelijk voor het voorschrijven?
Een zelfstandig bevoegde voorschrijver, meestal de arts. Verpleegkundig specialisten en physician assistants mogen binnen hun bevoegdheid ook voorschrijven volgens de Wet BIG.