Het bewust bekwaam model uitgelegd

Wie in de zorg nieuwe collega’s begeleidt, komt het bewust bekwaam model vroeg of laat tegen. Het beschrijft in vier stappen hoe iemand een vaardigheid onder de knie krijgt, van een handeling waar je nog nooit van gehoord had tot iets wat je op de automatische piloot doet. Het model wordt vaak aan Maslow gekoppeld en soms aan Broadwell, maar voor de werkvloer telt vooral dat je de fasen leert herkennen.

De vier fasen op een rij

Het model werkt van links naar rechts, van geen besef tot volledige routine:

• Onbewust onbekwaam. Je weet niet dat je iets niet kunt. Je blinde vlek. Een leerling die denkt dat een injectie zetten simpel is, zit hier.
• Bewust onbekwaam. Je merkt dat je de vaardigheid nog niet beheerst. Dit voelt ongemakkelijk, maar het is de fase waarin het leren echt begint.
• Bewust bekwaam. Je kunt de handeling uitvoeren, maar je moet er nog actief bij nadenken en elke stap volgen.
• Onbewust bekwaam. De handeling is geautomatiseerd. Je doet het vloeiend, zonder er bewust bij stil te staan.

Waarom het model handig is op de werkvloer

Als kwaliteitsverpleegkundige gebruik ik het vooral om in te schatten hoeveel begeleiding iemand nodig heeft. Iemand die bewust onbekwaam is, heeft uitleg en oefening nodig. Iemand die bewust bekwaam is, kun je zelfstandiger laten werken maar nog wel laten aftekenen. Het model helpt ook om je eigen ongemak te normaliseren: dat je je onhandig voelt bij een nieuwe handeling, betekent gewoon dat je in fase twee zit en aan het leren bent.

De valkuil van onbewust bekwaam

Klinkt de laatste fase als het einddoel? Grotendeels wel, maar er zit een addertje onder. Wie onbewust bekwaam is, doet dingen op de automatische piloot en kan stappen gaan overslaan zonder het te merken. In de zorg is dat een reëel risico: routine sluipt erin, en dan wordt een controle vergeten of een protocol losgelaten omdat het altijd goed ging. Juist ervaren collega’s hebben er baat bij om af en toe bewust terug te schakelen en elke stap weer na te lopen.

Van onbewust bekwaam terug naar bekwaam blijven

Het model is een leermodel, geen bewijs van bekwaamheid. Voor voorbehouden en risicovolle handelingen blijft gelden dat je je bekwaamheid moet onderhouden en aantoonbaar moet maken, los van in welke leerfase je zit. Onder de Wet BIG maakt onbekwaamheid iemand onbevoegd, ook als de handeling ooit vanzelf ging. Gebruik het bewust bekwaam model dus om te begrijpen hoe leren verloopt, en houd daarnaast gewoon je scholing, oefening en registratie bij.

Zo pas je het toe als begeleider

Vraag jezelf bij een leerling of nieuwe collega af in welke fase iemand zit, en pas je begeleiding daarop aan. Geef in fase twee vooral ruimte om te oefenen en fouten te maken, want dat hoort erbij. Bouw in fase drie toe naar zelfstandigheid met een aftekenmoment. En blijf bij ervaren mensen in fase vier af en toe meekijken, niet uit wantrouwen maar om die sluipende routine scherp te houden.

Waar het model wel en niet over gaat

Het bewust bekwaam model is een hulpmiddel om leren te begrijpen, geen meetlat voor bekwaamheid. Dat verschil is in de zorg belangrijk. Of iemand een voorbehouden handeling mag uitvoeren, hangt niet af van in welke leerfase je die persoon plaatst, maar van de eisen rond bevoegd en bekwaam onder de Wet BIG en van het beleid van de werkgever. Gebruik het model dus om je begeleiding en je verwachtingen bij te stellen, en niet als bewijs dat iemand klaar is voor zelfstandig werk. Voor dat laatste blijven een aftekening, een toets en een bekwaamheidsverklaring nodig. Zo gebruik je het model waar het sterk in is, het gesprek over leren en groei, zonder het te overvragen op een terrein waar formele regels gelden.

De fase waarin je bewust bekwaam bent is niet lastig maar juist het veiligst: je denkt nog bij elke stap na.

Veelgestelde vragen