Bekwaam betekent dat je iets goed kunt: je hebt de kennis, de vaardigheid en de ervaring om een taak veilig en zelfstandig uit te voeren. Iemand die bekwaam is, is kundig en deskundig in zijn vak. Het tegenovergestelde is onbekwaam. In de zorg heeft het woord bovendien een specifieke, wettelijke lading.
Bekwaam is zo’n woord dat je vaak hoort maar zelden echt uitlegt. In de kern is de betekenis eenvoudig: bekwaam betekent dat je iets goed kunt. Je hebt de kennis en de vaardigheid in huis om een taak naar behoren uit te voeren. Toch zit er in de zorg net iets meer achter, en dat verschil is het waard om te kennen.
De gewone betekenis van bekwaam
In alledaags Nederlands beschrijft bekwaam iemand die goed is in zijn vak of werk. Je bent bekwaam als je de benodigde kennis en vaardigheden bezit en een taak zelfstandig aankunt. Denk aan een bekwame timmerman of een bekwame chauffeur: iemand die weet wat hij doet en op wie je kunt bouwen.
Synoniemen en tegenstelling
Bekwaam heeft een flink aantal verwante woorden. Een paar veelgebruikte synoniemen:
- Kundig
- Capabel
- Bedreven
- Competent
- Deskundig
Het tegenovergestelde is onbekwaam, oftewel niet in staat om iets goed te doen. In juridische taal betekent bekwaam trouwens ook iets aparts: dan gaat het over of iemand gerechtigd is om rechtshandelingen te verrichten, bijvoorbeeld een contract sluiten.
Bekwaam en bevoegd zijn niet hetzelfde
Hier zit de kern van veel verwarring. Bevoegd betekent dat je iets mag doen, meestal omdat een opleiding, functie of wet je dat recht geeft. Bekwaam betekent dat je het ook echt kunt. Je kunt bevoegd zijn zonder bekwaam te zijn, bijvoorbeeld als je een handeling lang niet hebt gedaan en je routine kwijt bent. Andersom kun je je bekwaam voelen zonder de bevoegdheid te hebben. Voor veilig werken heb je beide nodig.
Bekwaam in de zorg
In de gezondheidszorg is bekwaam geen vaag begrip maar een harde eis. De Wet BIG (Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg) koppelt bevoegd en bekwaam aan elkaar, vooral bij voorbehouden en risicovolle handelingen zoals injecteren of katheteriseren. Je moet dan kunnen aantonen dat je de handeling beheerst: dat je de kennis hebt, de vaardigheid regelmatig oefent en die kunt onderbouwen, vaak met een bekwaamheidsverklaring. Bekwaamheid is bovendien geen vinkje voor het leven. Doe je een handeling een tijd niet, dan kan je bekwaamheid afnemen, en dan is het aan jou om dat eerlijk te signaleren.
Waarom dat onderscheid ertoe doet
Voor iedereen die in de zorg werkt, is het besef belangrijk dat bekwaam iets zegt over kunnen, niet over mogen. Voel je je niet bekwaam voor een handeling, dan hoor je dat aan te geven en de handeling niet uit te voeren, ook niet als je er formeel bevoegd voor bent. Dat is geen zwakte, het is professioneel handelen. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en het tuchtrecht kijken bij incidenten uitdrukkelijk of iemand niet alleen bevoegd, maar ook bekwaam was.
Stel dat een collega je vraagt een katheter te plaatsen terwijl je die handeling lange tijd niet hebt uitgevoerd. Benoem dan precies waarover je twijfelt en bespreek wie de zorg kan overnemen of begeleiden. De uitleg over een voorbehouden handeling weigeren bij onvoldoende bekwaamheid laat zien welke vragen je met de opdrachtgever bespreekt en hoe je de continuïteit van de zorg meeneemt.
Bekwaam blijven vraagt onderhoud
Nog iets wat vaak onderschat wordt: bekwaamheid is geen eindpunt maar iets wat je bijhoudt. Wie een vak goed wil blijven uitvoeren, oefent, volgt bijscholing en blijft op de hoogte van nieuwe inzichten. Dat geldt voor een timmerman net zo goed als voor een verpleegkundige. In de zorg is dat onderhoud bovendien onderdeel van je beroepsverantwoordelijkheid: je zorgt dat je vaardigheid actueel blijft en geeft eerlijk aan wanneer dat niet zo is.
Bij uitzonderlijke zorgsituaties wordt dat onderhoud extra zichtbaar. Bespreek bij een oefening niet alleen de handeling, maar ook wie welke voorbereiding heeft gehad en waar specialistische ondersteuning beschikbaar is. Het artikel over zorg voor een patiënt met ebola laat zien welke vragen zo’n bijzondere situatie oproept. Gebruik de actuele instellingsprotocollen voor de daadwerkelijke werkwijze.
Bekwaam ben je niet op papier, je bent het pas als je een handeling ook echt veilig kunt uitvoeren.
Veelgestelde vragen
Wat betekent bekwaam?
Bekwaam betekent dat je iets goed kunt: je hebt de kennis en vaardigheid om een taak zelfstandig en veilig uit te voeren. Synoniemen zijn kundig, capabel, bedreven en deskundig.
Wat is het verschil tussen bevoegd en bekwaam?
Bevoegd betekent dat je iets mag doen, bekwaam dat je het ook echt kunt. In de zorg heb je voor voorbehouden handelingen allebei nodig volgens de Wet BIG.
Wat is het tegenovergestelde van bekwaam?
Onbekwaam: niet in staat om iets goed uit te voeren. In de zorg betekent onbekwaam voelen dat je een handeling niet zou moeten doen, ook al ben je er bevoegd voor.