Een bewoner die na een val overlijdt, een cliënt die onverwacht dood in bed ligt, een situatie waarin niemand precies weet wat er is gebeurd. Je eerste reflex als zorgverlener is vaak om te zorgen. Het bed rechtleggen, de kleding verschonen, de familie een nette kamer laten zien. Bij een niet-natuurlijke dood kan dat juist niet. Vakblad Nursing legde in september 2026 aan een forensisch arts de vraag voor of je dan echt helemaal niets mag aanraken. Wat zegt de wet, en wat betekent dat voor jou op de afdeling of bij de cliënt thuis?
Wie bepaalt of een dood natuurlijk is
Dat is niet de verpleegkundige of verzorgende, maar een arts. De Wet op de lijkbezorging bepaalt in artikel 3 dat de lijkschouwing zo spoedig mogelijk na het overlijden gebeurt, door de behandelend arts of door een gemeentelijke lijkschouwer. Artikel 7 zegt dat degene die de schouwing verricht alleen een verklaring van overlijden afgeeft als hij ervan overtuigd is dat de dood een natuurlijke oorzaak had. Is de behandelend arts daar niet van overtuigd, dan moet hij volgens hetzelfde artikel onverwijld de gemeentelijke lijkschouwer inschakelen.
Die gemeentelijke lijkschouwer is altijd een forensisch arts. Artikel 5 van de wet bepaalt dat alleen artsen die als forensisch arts in een register staan als gemeentelijke lijkschouwer kunnen worden benoemd. Kan ook de forensisch arts geen verklaring van natuurlijk overlijden afgeven, dan brengt hij volgens artikel 10 verslag uit aan de officier van justitie. Die kan dan een onderzoek laten instellen naar de toedracht. Zo staat het ook in de Handreiking (niet-)natuurlijke dood van het Openbaar Ministerie, de inspectie, de KNMG en het Forensisch Medisch Genootschap.
Wanneer is het een niet-natuurlijke dood
Dat is breder dan veel mensen denken. GGD Hart voor Brabant schrijft op haar pagina over lijkschouw dat een ongeval als niet-natuurlijke dood wordt gezien, en dat dit bijvoorbeeld ook geldt voor een val. Bij kwetsbare ouderen is een val een veelvoorkomende oorzaak van overlijden. Ook als iemand al lang ziek was, kan een overlijden na een val dus een niet-natuurlijke dood zijn. Voor wie in een verpleeghuis of in de wijk werkt, is dat geen theoretische kwestie.
Twijfel je of een overlijden natuurlijk is, dan is dat niet aan jou om te beslissen. Wel kun je de arts helpen door te vertellen wat je hebt gezien en gehoord, ook als het je klein lijkt. Een val van een paar dagen eerder, een blauwe plek, een medicatiefout, het hoort allemaal bij het beeld dat de arts nodig heeft.
Wat je wel en niet aanraakt
Volgens de forensisch arts in Nursing mag het lichaam bij een niet-natuurlijke dood vaak niet worden verplaatst of verzorgd totdat de doodsoorzaak duidelijk is. Het artikel noemt het verschonen van het bed, het verwisselen van kleding en het veranderen van de hoogte van de bedhekken als handelingen die niet zijn toegestaan zonder toestemming van de forensisch arts. De reden is dat sporen en de situatie zoals die was belangrijk zijn voor het onderzoek naar de doodsoorzaak.
Dat voelt tegennatuurlijk, en dat mag ook. Zorgen voor iemand die is overleden hoort bij je vak en bij de waardigheid van de overledene. Maar in deze situatie dien je de overledene en de nabestaanden beter door te wachten. Een paar dingen kun je in de praktijk doen.
- Laat het lichaam en de omgeving zoveel mogelijk zoals je ze aantrof, tot de arts of forensisch arts iets anders zegt.
- Waarschuw de behandelend arts zo snel mogelijk en vertel wat je weet over de omstandigheden.
- Volg het protocol van je organisatie voor overlijden. Veel instellingen hebben vastgelegd wie wat doet en wie de familie opvangt.
- Noteer wat je hebt gezien en gedaan, met tijden, in het dossier.
- Leg aan de familie uit dat er nog een arts komt kijken en dat de verzorging daarom even moet wachten.
Een levensreddende handeling is iets anders. Zolang er een kans is dat iemand nog leeft, gaat hulp voor alles. Het gaat hier om wat je doet nadat het overlijden is vastgesteld.
Verder dan de wettekst
De wet regelt vooral de rol van de arts, de forensisch arts en de officier van justitie. Jouw rol als verpleegkundige of verzorgende staat er niet letterlijk in. Toch ben je vaak de eerste die de situatie ziet, en wat je dan doet of laat, bepaalt mee hoe goed de doodsoorzaak kan worden vastgesteld. Wij vinden dat een goede reden om het protocol van je organisatie een keer rustig door te lezen, liever voordat het nodig is dan erna.
Gaat een overlijden mogelijk samen met een fout in de zorg, dan komt er nog een spoor bij. Een zorgaanbieder moet een calamiteit melden bij de inspectie. Wat dat inhoudt en wie die melding doet, lees je in ons stuk over wat een calamiteit in de zorg is.