Een calamiteit in de zorg is volgens de Wkkgz een niet-bedoelde of onverwachte gebeurtenis die te maken heeft met de kwaliteit van de zorg en die heeft geleid tot de dood of een ernstig schadelijk gevolg voor de client. De zorgaanbieder moet een calamiteit melden bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.
Het woord calamiteit heeft in de zorg een precieze betekenis, en die is belangrijker dan hij lijkt. Of iets een calamiteit is, bepaalt namelijk of er een wettelijke meldplicht ontstaat. Laten we het rustig uitleggen.
De definitie van een calamiteit
De definitie staat in de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg, kortweg de Wkkgz. Een calamiteit is daarin een niet-bedoelde of onverwachte gebeurtenis die betrekking heeft op de kwaliteit van de zorg en die heeft geleid tot de dood van een client of een ander ernstig schadelijk gevolg voor die client.
Twee elementen zijn dus bepalend: het gaat mis in samenhang met de zorg die verleend is, en er is daadwerkelijk ernstige schade of overlijden. Pas als beide aan de orde zijn, spreek je van een calamiteit in de zin van de wet.
Het verschil met een incident
Calamiteit en incident worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze zijn niet hetzelfde. Een incident is een onbedoelde gebeurtenis die te maken heeft met de kwaliteit van de zorg en die heeft geleid, had kunnen leiden of nog zou kunnen leiden tot schade bij de client. Het verschil zit in de afloop:
- Incident: er is schade opgetreden, had kunnen optreden of kan nog optreden, maar niet per se ernstig.
- Calamiteit: er is daadwerkelijk ernstige schade of overlijden, in samenhang met de zorg.
Incidenten registreer je meestal intern, bijvoorbeeld in een veilig-melden-systeem. Een calamiteit gaat een stap verder en kent een externe meldplicht.
De meldplicht bij de IGJ
Een zorgaanbieder of solistisch werkende zorgverlener moet een calamiteit melden bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, de IGJ. Dat is geregeld in de Wkkgz. De wet vraagt om onverwijld te melden, wat in de praktijk betekent: kort nadat je hebt vastgesteld dat het om een calamiteit gaat. Twijfel je of een gebeurtenis een calamiteit is, dan is het verstandiger om te melden of te overleggen dan af te wachten.
Na de melding volgt doorgaans een onderzoek. Vaak onderzoekt de zorgaanbieder de calamiteit eerst zelf en rapporteert de bevindingen aan de inspectie. Het doel is niet iemand aan de schandpaal nagelen, maar leren en herhaling voorkomen.
Wat dit voor jou als zorgverlener betekent
Als verpleegkundige of verzorgende ben je meestal niet degene die de melding formeel indient, dat doet de zorgaanbieder. Maar jij bent vaak wel de eerste die iets signaleert. Meld een ernstige, onverwachte gebeurtenis daarom altijd intern volgens de afspraken op je afdeling. In mijn werk zie ik dat teams die open melden, sneller verbeteren en minder bang zijn voor een tuchtzaak. Openheid en veiligheid gaan hier hand in hand.
Wil je precies weten welke termijnen en procedures gelden, raadpleeg dan het calamiteitenbeleid van je organisatie en de actuele informatie van de IGJ. De hoofdlijn onthoud je makkelijk: ernstige schade of overlijden in samenhang met de zorg, dat meld je.
Calamiteit en tuchtrecht zijn niet hetzelfde
Een misverstand dat ik vaak tegenkom, is dat een calamiteit automatisch tot een tuchtzaak leidt. Dat klopt niet. De melding bij de IGJ en het tuchtrecht zijn twee verschillende sporen. De calamiteitenmelding is gericht op leren en het verbeteren van de zorg, terwijl het tuchtrecht kijkt of een individuele zorgverlener verwijtbaar heeft gehandeld. Een calamiteit kan gebeuren zonder dat iemand een verwijt treft, bijvoorbeeld door een ongelukkige samenloop van omstandigheden.
Dat onderscheid is belangrijk voor je gemoedsrust. Open melden en meewerken aan onderzoek betekent niet dat je jezelf beschuldigt. Het betekent dat je bijdraagt aan veiligere zorg. Organisaties met een goede meldcultuur laten juist zien dat openheid en zorgvuldigheid samengaan, en dat maakt het voor iedereen makkelijker om eerlijk te zijn over wat er misging.
Het verschil zit in de afloop: een incident had schade kunnen geven, een calamiteit heeft tot ernstige schade of overlijden geleid.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een incident en een calamiteit?
Bij een incident is er schade opgetreden of dreigde die op te treden. Bij een calamiteit is er daadwerkelijk ernstige schade of overlijden, in samenhang met de zorg. Alleen een calamiteit kent een meldplicht bij de IGJ.
Wie moet een calamiteit melden?
De zorgaanbieder of een solistisch werkende zorgverlener moet een calamiteit melden bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd. Dat is geregeld in de Wkkgz.
Binnen welke termijn moet een calamiteit gemeld worden?
De Wkkgz vraagt om onverwijld te melden, dus kort nadat is vastgesteld dat het om een calamiteit gaat. Raadpleeg voor de exacte termijn het beleid van je organisatie en de informatie van de IGJ.