Wie een islamitische patiënt begeleidt in de laatste dagen, krijgt soms vragen waar de opleiding weinig over zei. Mag het bed gedraaid worden? Mag de familie de koran laten klinken op een gedeelde kamer? Wie sluit de ogen, en hoe snel kan de begrafenis? Nursing besteedde er aandacht aan. Een praktische bron is de handreiking islamitische zorg rond sterven en overlijden van verpleegkundige Samira El Moussaoui, uitgegeven door Careyn in 2026 en religieus getoetst door de voorzitter van de IUA in Amsterdam. Ze schreef hem omdat collega’s haar steeds vroegen de laatste rituelen te doen, omdat zij wist hoe het hoort.
Belangrijk vooraf is dat niet elke moslim hetzelfde wil. Vraag het de patiënt zelf zolang dat kan, en anders de familie.
Wat je beroepscode vraagt
De beroepscode voor verpleegkundigen en verzorgenden is hier duidelijk. Volgens artikel 2.3 stem je de zorg zoveel mogelijk af op de waarden, normen en de culturele en levensbeschouwelijke opvattingen van de zorgvrager. Je houdt rekening met leefregels en gewoonten die op grond van die identiteit belangrijk zijn, voor zover dat niet schadelijk is voor de gezondheid, niet in strijd is met de plicht van een goed hulpverlener en rekening houdt met de belangen van andere zorgvragers. Volgens artikel 2.5 behandel je de naasten als partners in de zorg.
Die laatste voorwaarde is in de praktijk het lastigst. Een familie die bij het bed bidt of de koran laat horen, is precies wat de code bedoelt. Op een gedeelde kamer kan dat vragen om een eenpersoonskamer of een afspraak over geluid. Wie zelf moeite heeft met een handeling, mag die op grond van artikel 2.13 bij gewetensbezwaren teruggeven aan een leidinggevende. Over hoe de beroepscode wordt herzien, schreven we in ons stuk over de nieuwe beroepscode.
In de stervensfase
- Richting Mekka. Volgens de handreiking wordt de stervende waar het lichamelijk kan met gezicht, bovenlichaam of bed richting de qibla geplaatst, de richting waarin moslims bidden. Lukt dat niet, dan wordt de intentie met woorden erkend. In Nederland is dat ruwweg het zuidoosten. Een kompas op de afdeling, zoals de handreiking voorstelt, voorkomt giswerk.
- De geloofsbelijdenis. Het leven wordt idealiter afgesloten met de shahada. Familie spreekt die vaak zacht uit bij de stervende. Jouw rol is ruimte en rust geven.
- Recitatie. Familie leest vaak soera Yasin voor of laat die afspelen. De handreiking noemt een speaker met recitatie als onderdeel van een waakbox op de afdeling.
Na het overlijden
- Ogen en mond sluiten. Dat zijn de eerste handelingen. Volgens de handreiking gebeurt dat bij voorkeur door iemand van hetzelfde geslacht. Is dat niet mogelijk, dan mag het toch, en wordt verdere aanraking beperkt.
- Eerst de schouw. De Wet op de lijkbezorging schrijft in artikel 3 voor dat de lijkschouw zo spoedig mogelijk gebeurt door de behandelend arts of een gemeentelijke lijkschouwer. Meld het overlijden dus direct aan de arts. De handreiking zegt uitdrukkelijk dat medische hulpmiddelen pas na de schouw worden verwijderd. Zijn er twijfels over een natuurlijke dood, of moet materiaal blijven zitten voor obductie of dossiervorming, dan gaat dat voor. Wanneer jij als verpleegkundige het overlijden mag vaststellen, lees je in ons stuk over het vaststellen van het overlijden.
- Hulpmiddelen weg, lichaam bedekken. Infusen, katheters, sondes en pleisters worden na de schouw zo mogelijk verwijderd, omdat ze de rituele wassing belemmeren. Het lichaam wordt bedekt, vaak met een wit of groen doek. De handreiking benadrukt dat de kleur cultureel is en niet religieus verplicht.
- Minder aanraken. Na het overlijden wordt het contact met het lichaam zoveel mogelijk beperkt. De rituele wassing doet de familie of een islamitische uitvaartverzorger, niet het zorgteam.
Waar de wet een grens trekt
Volgens de handreiking wordt het lichaam bij voorkeur binnen 24 uur begraven. Dat botst met artikel 16 van de Wet op de lijkbezorging, dat begraven of cremeren niet eerder toestaat dan 36 uur na het overlijden. Artikel 17 biedt een uitweg. De burgemeester kan na het horen van een arts een andere termijn stellen, maar een begrafenis binnen 36 uur staat hij alleen toe in overeenstemming met de officier van justitie. Wie een kortere termijn wil, heeft dus snel de papieren van de arts nodig. Daarom vraagt de handreiking organisaties om ook ’s avonds en in het weekend snel te schouwen en de overlijdensdocumenten direct klaar te hebben. Bij overbrenging naar het buitenland is daarnaast een verklaring van niet-besmetting nodig, ondertekend door de schouwarts.
Wat je als zorgverlener al bij opname kunt doen, staat ook in de handreiking. Vraag wie in de familie de uitvaart regelt en welke islamitische uitvaartzorg gewenst is, en leg dat vast in het dossier. Dan hoeft niemand dat op het moment zelf nog uit te zoeken, en kun jij aan het bed doen waar het om gaat.