Het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland is voor het eerst sinds 2017 herzien. De nieuwe versie kwam eind september uit, en Nursing liet op 22 oktober een verpleegkundige en een verzorgende die eraan meewerkten vertellen wat er anders is. Wie in de wijk, op een afdeling of in het verpleeghuis werkt, vraagt zich vooral af wat er aan het eigen werk verandert. Het antwoord zit in een paar begrippen die nu scherper zijn omschreven, en die bepalen wie wat doet.
Wat het kwaliteitskader is, en wat niet
Het kwaliteitskader is geen wet en geen protocol. Het beschrijft wat goede palliatieve zorg is en wat ervoor nodig is om die te organiseren. Hoe je dat in een concrete situatie aanpakt, laat het over aan de sectoren en beroepsgroepen. Volgens Palliaweb, waar de volledige tekst staat, hebben dertig partijen het geautoriseerd of ermee ingestemd, waaronder patiëntenorganisaties, wetenschappelijke en beroepsverenigingen en zorgverzekeraars.
Dat maakt het in de praktijk toch zwaarder dan een advies. Richtlijnen en zorgpaden worden erop gebaseerd, en de inspectie en zorgverzekeraars gebruiken zo een kader als maatstaf voor wat je van een organisatie mag verwachten. Wie zich afvraagt of het eigen team goed werkt, kan het dus als meetlat gebruiken.
De wijzigingen naast elkaar
De herziening raakt inhoud, structuur en begrippen. Voor wie dagelijks zorg verleent, zijn dit de punten die het meest uitmaken.
| Onderwerp | Versie 2017 | Versie 2026 |
|---|---|---|
| Signaleren en markeren | Samen genoemd als begin van de palliatieve fase | Twee aparte stappen. Signaleren kan iedereen, markeren doet de hoofdbehandelaar |
| Wie de zorg regelt | Regiebehandelaar | Twee rollen, hoofdbehandelaar en centrale zorgverlener |
| Levensbedreigende aandoening | Algemeen omschreven | Aangescherpt, en “toenemende” kwetsbaarheid als ingang |
| Ethiek | Aandacht voor ethische vragen | Morele dilemma’s methodisch verkennen, met toegang tot ethische expertise zoals moreel beraad |
| De zorgverlener zelf | Nauwelijks benoemd | Persoonlijke balans en morele veerkracht op meerdere plekken opgenomen |
Bron voor de tabel is het wijzigingsoverzicht op Palliaweb.
Signaleren is nu uitdrukkelijk ook jouw taak
De belangrijkste verandering voor verpleegkundigen en verzorgenden is de splitsing tussen signaleren en markeren. Signaleren kan volgens het kader iedereen die bij de patiënt betrokken is, ook de patiënt zelf of een naaste. Markeren, het officieel vaststellen dat de palliatieve fase is begonnen, blijft bij de hoofdbehandelaar.
Dat klinkt als een detail, maar het haalt een bekende drempel weg. Wie dagelijks bij iemand thuis komt, ziet vaak als eerste dat het minder gaat. Tot nu toe bleef dat soms hangen omdat niet duidelijk was of je daar iets mee mocht. Het kader zegt nu zonder omwegen dat jouw observatie het begin van het proces is. Het markeren zelf blijft een beslissing van de arts, net zoals de diagnose dat is. Jij meldt, onderbouwt en legt vast, de hoofdbehandelaar beslist.
Ook het moment is opgeschoven in het denken. De palliatieve fase begint volgens het kader al bij de diagnose van een levensbedreigende aandoening of bij toenemende kwetsbaarheid, niet pas in de laatste weken. Bij ouderen met een stapeling van kwalen is dat precies de groep waar de wijkverpleging en het verpleeghuis mee werken.
Hoofdbehandelaar en centrale zorgverlener
Het woord regiebehandelaar is verdwenen, en er is geen één-op-één vervanging voor gekomen. In de plaats daarvan staan twee rollen. De hoofdbehandelaar stelt het proactieve zorgplan op en beslist samen met de patiënt. De centrale zorgverlener is het vaste aanspreekpunt voor patiënt en naasten, ziet erop toe dat het zorgplan er komt en wordt bijgehouden, en zorgt voor coördinatie en continuïteit.
Die centrale zorgverlener hoeft geen arts te zijn. In de thuiszorg ligt het voor de hand dat een wijkverpleegkundige die rol krijgt. Palliaweb noemt dit een bewuste tussenstap, in afwachting van de definitieve uitwerking van het regiebehandelaarschap door de KNMG. Het loont om in je team af te spreken wie bij welke cliënt centrale zorgverlener is, en dat ook in het dossier te zetten. Een rol die niemand op zich heeft genomen, is in de praktijk geen rol.
Belangrijk voor je bevoegdheden is wat de rol niet doet. Centrale zorgverlener zijn geeft je geen recht om medicatie aan te passen of voorbehouden handelingen zelfstandig uit te voeren. Daarvoor gelden gewoon de regels van de Wet BIG, die we uitleggen in ons stuk over bevoegd en bekwaam.
Aandacht voor wie de zorg geeft
Nieuw is ook dat het kader expliciet stilstaat bij de zorgprofessional zelf. Morele veerkracht en persoonlijke balans staan nu in de hoofdstukken over kernwaarden, verlies en rouw, deskundigheid en kwaliteitsbeleid. Van zorgprofessionals wordt verwacht dat ze morele dilemma’s herkennen en verkennen, en dat ze daarvoor onbelemmerd toegang hebben tot bijvoorbeeld moreel beraad.
Dat is meer dan een vriendelijke zin. Als het kader zegt dat die toegang er moet zijn, kun je je organisatie erop aanspreken als moreel beraad er niet is of alleen op papier bestaat. Wie al eens worstelde met een behandeling die doorging terwijl het team twijfelde, herkent waarom dat ertoe doet. Daarover schreven we eerder in het stuk over morele stress door doorbehandelen.
Wat het vraagt van je scholing
Een van de vijf aanbevelingen gaat over deskundigheid. Palliatieve zorg en proactieve zorgplanning moeten steviger in basisopleidingen en in bij- en nascholing komen, landelijk, binnen organisaties en voor de individuele professional. Een verplicht aantal uren staat er niet in. Wel noemt het kader competenties die je op peil moet houden, waaronder cultuursensitiviteit en het herkennen van ethische dilemma’s. Hoe dat eruit kan zien bij patiënten met een andere achtergrond, beschreven we in het stuk over rituelen bij islamitische patiënten in de laatste levensfase.
Een praktische eerste stap is nagaan of jouw organisatie het nieuwe kader al heeft verwerkt in het eigen kwaliteitsbeleid en in werkafspraken. Palliaweb raadt aan dat gesprek met je leidinggevende of kwaliteitsfunctionaris te voeren. Het regionale Netwerk Palliatieve Zorg is het aanspreekpunt voor afspraken over de grenzen van je eigen organisatie heen.