Bevoegd betekent dat je volgens je diploma en de Wet BIG een bepaalde handeling mag uitvoeren. Bekwaam betekent dat je haar ook echt beheerst en veilig kunt uitvoeren. Voor een voorbehouden handeling moet je allebei zijn: bevoegd is niet genoeg als je niet bekwaam bent, en andersom mag het ook niet.
Bevoegd en bekwaam klinken als synoniemen, maar het zijn twee verschillende dingen, en dat verschil is precies waar het in de zorg vaak misgaat. Bevoegd betekent dat je iets volgens de wet mag doen. Bekwaam betekent dat je het ook echt kunt. Voor voorbehouden en risicovolle handelingen moet je allebei zijn.
Bevoegd: wat je mag
Bevoegdheid gaat over je papieren en je functie. Met een afgeronde mbo- of hbo-opleiding tot verpleegkundige of verzorgende IG ben je bevoegd voor een categorie handelingen. De Wet BIG regelt welke beroepen welke voorbehouden handelingen zelfstandig of in opdracht mogen uitvoeren. Bevoegdheid is helder en concreet: je hebt de vereiste diploma’s of certificaten, of je hebt ze niet.
Artikel 36 van de Wet BIG benoemt de voorbehouden handelingen, veertien categorieën risicovolle handelingen die alleen door bevoegde en bekwame professionals mogen worden gedaan. Denk aan injecteren, katheteriseren en het geven van infusen.
Bekwaam: of je het kunt
Bekwaamheid gaat over vaardigheid. Je bent bekwaam als je de handeling beheerst: je hebt de kennis, je kunt het met je handen, en je hebt het vertrouwen dat je het veilig doet. Anders dan bevoegdheid is bekwaamheid minder zwart-wit. Jij moet zelf inschatten of je een handeling op dit moment aankunt. Dat maakt het lastiger, maar ook eerlijker: een papiertje zegt niets over of je iets vandaag nog echt kunt.
Waarom je allebei nodig hebt
Voor een voorbehouden handeling geldt: je moet bevoegd zijn en jezelf bekwaam achten. Beide moeten kloppen. Bevoegd maar niet bekwaam, bijvoorbeeld een handeling die je jaren niet deed, betekent dat je het niet zomaar zelfstandig mag doen. Bekwaam maar niet bevoegd, bijvoorbeeld iets goed kunnen zonder de juiste opleiding, mag ook niet. Het is geen of-of, maar en-en.
In de praktijk zie ik dat teams vooral op bevoegdheid letten, want dat is makkelijk af te vinken. Maar de bekwaamheid, of je het na een lange periode nog echt kunt, wordt vaak overgeslagen. Juist daar zit het risico. Een handeling die je jaren geleden voor het laatst deed staat misschien nog groen in het systeem, terwijl je hem in werkelijkheid opnieuw zou willen oefenen.
Wat het onderscheid concreet oplevert
Door mogen en kunnen apart te bekijken houd je de zorg veilig, en geef je jezelf ook de ruimte om eerlijk te zijn. Een verpleegkundige die net is afgestudeerd is bevoegd, maar bij een handeling die ze nog nooit zelfstandig deed nog niet vanzelf bekwaam. Iemand die na een paar jaar terugkeert op een afdeling is bevoegd gebleven, maar de bekwaamheid moet opnieuw worden bekeken. Beide situaties zijn normaal, en beide vragen erom dat je de handeling niet blindelings doet omdat je papieren kloppen.
Werken in opdracht
Niet iedereen mag elke voorbehouden handeling zelfstandig doen. Sommige beroepen voeren een handeling uit in opdracht van bijvoorbeeld een arts. Dan geldt dat de opdrachtgever bevoegd en bekwaam moet zijn, jij als uitvoerder bekwaam moet zijn, en er zo nodig toezicht en de mogelijkheid tot tussenkomst is. De precieze eisen verschillen per beroep en per handeling, dus check altijd het protocol van je werkgever en de informatie van V&VN.
Wat het voor jou betekent
Houd voor jezelf bij welke handelingen je bevoegd bent en welke je recent en routineus hebt uitgevoerd. Wees eerlijk over wat je lang niet deed en vraag om herbeoordeling of scholing als je twijfelt. Voor de exacte regels rond jouw beroep en registratie kun je terecht bij het BIG-register, V&VN en je eigen werkgever. Uiteindelijk ben jij verantwoordelijk voor de handelingen die je uitvoert, dus die eigen inschatting is geen formaliteit.
Bevoegd zonder bekwaam is een risico, bekwaam zonder bevoegd is niet toegestaan. Je hebt ze allebei nodig.
Veelgestelde vragen
Is bevoegd hetzelfde als bekwaam?
Nee. Bevoegd betekent dat je volgens je diploma en de Wet BIG een handeling mag doen. Bekwaam betekent dat je haar ook echt veilig kunt uitvoeren. Voor voorbehouden handelingen moet je allebei zijn.
Mag ik een handeling doen als ik bevoegd maar niet bekwaam ben?
Nee. Voel je je niet bekwaam voor een voorbehouden handeling, dan voer je haar niet zelfstandig uit, ook al ben je er bevoegd voor. Vraag dan om toezicht, herbeoordeling of bijscholing.
Wat betekent werken in opdracht?
Bij sommige voorbehouden handelingen voer je de handeling uit in opdracht van bijvoorbeeld een arts. De opdrachtgever moet bevoegd en bekwaam zijn, jij als uitvoerder bekwaam, met zo nodig toezicht en de mogelijkheid tot tussenkomst.