Er gaat iets mis tijdens een dienst en een cliënt raakt ernstig gewond of overlijdt. Naast de schrik komt er al snel een praktische vraag op. Moet jij dit nu bij de inspectie melden, of is dat de taak van je werkgever? Het korte antwoord is dat de wet de meldplicht bij de zorgaanbieder legt. Maar dat betekent niet dat jij als zorgverlener geen rol hebt. Hieronder lees je wie wat meldt, binnen welke termijn, en wat er van jou verwacht wordt.
Wat telt als calamiteit
Niet elk incident is een calamiteit. De Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz) omschrijft een calamiteit in artikel 1 als een niet-beoogde of onverwachte gebeurtenis die betrekking heeft op de kwaliteit van de zorg en die heeft geleid tot de dood van een cliënt of tot een ernstig schadelijk gevolg voor een cliënt. Volgens de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) gaat het bij een ernstig schadelijk gevolg onder meer om ernstige lichamelijke of psychische schade.
Daarmee vallen veel gebeurtenissen buiten de definitie. Een medicatiefout zonder blijvende gevolgen is een incident, geen calamiteit. Een bekende complicatie van een behandeling die zorgvuldig is uitgevoerd, is ook niet automatisch een calamiteit. De IGJ legt het verschil tussen een incident, een complicatie en een calamiteit uit in haar brochure over het melden van calamiteiten. Meer over de wet zelf lees je in ons stuk de Wkkgz uitgelegd.
De meldplicht ligt bij de zorgaanbieder
Artikel 11 van de Wkkgz is helder over wie meldt. De zorgaanbieder doet onverwijld melding bij de inspectie van iedere calamiteit die bij de zorgverlening heeft plaatsgevonden. In hetzelfde artikel staan nog twee andere verplichte meldingen, namelijk geweld in de zorgrelatie en het ontslag of het beëindigen van de samenwerking met een zorgverlener die ernstig tekort is geschoten in zijn functioneren.
Werk je in loondienst bij een ziekenhuis, verpleeghuis of thuiszorgorganisatie, dan is je werkgever de zorgaanbieder. In de praktijk loopt de melding meestal via de bestuurder of een kwaliteitsfunctionaris. Werk je solistisch, bijvoorbeeld als zelfstandig verpleegkundige of eigen praktijkhouder, dan ben je zelf de zorgaanbieder. De IGJ zegt op haar pagina over het melden van een calamiteit uitdrukkelijk dat de meldplicht geldt voor zorgaanbieders en solistisch werkende zorgverleners. Als zzp’er moet je de melding dus zelf doen.
Binnen welke termijn
De wet spreekt van onverwijld. De IGJ vertaalt dat naar een concrete termijn, namelijk binnen drie werkdagen nadat de zorgaanbieder heeft vastgesteld dat het om een calamiteit gaat. Is nog niet duidelijk of een gebeurtenis een complicatie, een incident of een calamiteit is, dan heeft de zorgaanbieder vanaf de constatering zes weken om dat uit te zoeken. Zodra vaststaat dat het een calamiteit is, begint de termijn van drie werkdagen. Blijft het na onderzoek onduidelijk, dan adviseert de IGJ om toch te melden.
Na de melding volgt een eigen onderzoek door de zorgaanbieder. Verwacht de inspectie een rapport, dan krijgt de zorgaanbieder daar volgens de IGJ acht weken voor, met de mogelijkheid om binnen die termijn gemotiveerd uitstel te vragen. De mensen die het onderzoek doen, mogen volgens de inspectie op geen enkele manier betrokken zijn geweest bij de calamiteit. Het doel is leren en herhaling voorkomen, niet een schuldige aanwijzen.
Wat er van jou als zorgverlener verwacht wordt
Ook als je zelf niet bij de IGJ meldt, heb je wel degelijk taken. Die volgen uit de wet en uit de interne regels van je organisatie.
- Intern melden. Artikel 9 van de Wkkgz verplicht de zorgaanbieder om een schriftelijke interne procedure te hebben voor het omgaan met signalen van incidenten. Jouw eerste stap is melden via die route, bijvoorbeeld bij je leidinggevende of in het meldsysteem voor incidenten. Zonder interne melding kan je werkgever niet vaststellen of het om een calamiteit gaat, en dan begint de klok ook niet te lopen.
- Informatie geven voor het onderzoek. Volgens artikel 11 lid 2 moeten de zorgaanbieder en de zorgverleners die bij de zorg betrokken zijn de gegevens verstrekken die nodig zijn om de melding te onderzoeken. Je beroepsgeheim staat dat niet in de weg, want artikel 9 lid 5 regelt dat je de benodigde gegevens zonder toestemming van de cliënt aan de aangewezen functionaris mag geven. Meer over die afweging lees je in ons artikel over het beroepsgeheim in de zorg.
- Open zijn naar de cliënt. Artikel 10 lid 3 verplicht de zorgaanbieder om de cliënt, zijn vertegenwoordiger of een nabestaande onverwijld te informeren over de aard en toedracht van incidenten met merkbare gevolgen. Het incident wordt ook in het dossier vastgelegd, met het tijdstip en de namen van de betrokkenen. Vaak voer jij of je collega dat eerste gesprek, samen met een leidinggevende of behandelaar.
Een geruststellend punt voor wie twijfelt over melden. Gegevens over intern gemelde incidenten mogen volgens artikel 9 lid 6 in principe niet als bewijs worden gebruikt in een tuchtzaak of andere procedure. Die bescherming geldt echter niet voor calamiteiten en geweld in de zorgrelatie. Melden blijft dus belangrijk, maar je doet het in het besef dat de informatie bij een calamiteit verder kan gaan dan het interne systeem.
Als je werkgever niet meldt
Soms vindt een zorgverlener dat een gebeurtenis wel bij de inspectie hoort, terwijl de bestuurder geen melding doet. De IGJ beantwoordt die vraag zelf. Ook als je bij een instelling werkt, kun je de inspectie informeren. De inspectie raadt aan om eerst het gesprek met de bestuurder aan te gaan. Lukt dat niet, of blijft de melding ook na dat gesprek uit, dan kun je zelf een melding doen. In de Wkkgz heet dat een andere melding. Je vindt de formulieren op de pagina melden en aanvragen voor professionals. Daar staat ook de route voor wie een misstand wil melden onder de klokkenluidersregeling.
De meldplicht van je werkgever betekent dus niet dat jouw signaal ophoudt bij de voordeur van de organisatie. Hoe de inspectie verder werkt, lees je in ons stuk over wat de IGJ doet.
Wat de inspectie met een melding doet
De IGJ beoordeelt het onderzoek van de zorgaanbieder. Ze kijkt of het volledig, goed en onafhankelijk is gedaan en of er lessen voor de toekomst in staan. Soms vraagt de inspectie het volledige calamiteitenrapport op, soms een samenvatting of een overzicht van verbetermaatregelen. Is het onderzoek onvoldoende, dan stelt de inspectie aanvullende eisen of doet ze zelf onderzoek. Dat laatste gebeurt volgens de IGJ onder meer bij een kleine zorgaanbieder die het onderzoek niet zelf kan doen, en altijd bij een overlijden tijdens of direct na het toepassen van dwang in de zorg.
Over betrokken zorgverleners hoeft de zorgaanbieder niet standaard namen door te geven. Volgens de IGJ gebeurt dat alleen als er zorgen zijn over het functioneren van een zorgverlener, bijvoorbeeld bij onverantwoord gedrag of als dezelfde zorgverlener eerder bij een vergelijkbare calamiteit betrokken was. Dan worden naam, contactgegevens en BIG-nummer gemeld.
Samengevat meldt je werkgever de calamiteit bij de IGJ, binnen drie werkdagen na vaststelling. Jij meldt intern, zo snel mogelijk, en werkt mee aan het onderzoek. Werk je als zelfstandige, dan ligt de hele meldplicht bij jou. Twijfel je aan wat je organisatie met een ernstige gebeurtenis doet, dan heb je altijd de mogelijkheid om zelf aan de bel te trekken bij de inspectie.