Een cliënt heeft sondevoeding nodig en de sonde is eruit geraakt. Mag jij als verzorgende IG een nieuwe neus-maagsonde inbrengen? Het antwoord is ja, maar onder voorwaarden die strenger zijn dan voor een verpleegkundige. Het inbrengen van een maagsonde is een voorbehouden handeling. Een verzorgende IG mag die alleen uitvoeren in opdracht van een arts of een andere zelfstandig bevoegde, als zij bekwaam is en als de opdrachtgever toezicht en tussenkomst regelt waar dat redelijkerwijs nodig is.
Waarom een maagsonde onder de voorbehouden handelingen valt
De Wet BIG kent veertien voorbehouden handelingen. Een daarvan is de katheterisatie. In de handleiding die ActiZ voor de verpleging en verzorging gebruikt, staat dat omschreven als het met een instrument binnendringen in een bestaande lichaamsholte om er stoffen in te brengen of uit te halen. Een sonde via de neus naar de maag schuiven past precies in die omschrijving. De lijst van handelingen in dezelfde handleiding noemt het inbrengen en verwijderen van een neus-maagsonde dan ook bij de katheterisaties, naast het verwisselen van een PEG-sonde.
Ook het Besluit functionele zelfstandigheid laat zien dat de wetgever de maagsonde als voorbehouden ziet. Artikel 2 noemt voor verpleegkundigen met zoveel woorden het inbrengen van een maagsonde, samen met de blaaskatheter bij volwassenen en het infuus.
Het verschil met de verpleegkundige
Een verpleegkundige is functioneel zelfstandig voor de maagsonde. Er is een opdracht nodig van een zelfstandig bevoegde, maar die hoeft geen toezicht te houden en niet in te kunnen grijpen. Dat staat zo in de uitleg van de rijksoverheid over voorbehouden handelingen.
Voor de verzorgende IG bestaat zo’n regeling niet. Het beroep is geregeld in het Besluit verzorgende in de individuele gezondheidszorg. Volgens artikel 2 hoort tot het vak het verzorgen, verplegen, observeren en begeleiden in verzorgings- en niet-complexe behandel- en verpleegsituaties, en daarnaast het uitvoeren van handelingen in opdracht van een andere zorgverlener, in aansluiting op diens diagnostiek en behandeling. Een eigen bevoegdheid voor voorbehouden handelingen staat er niet in. Daarom gelden de gewone regels uit artikel 35 en 38 van de Wet BIG. Hoe die in het algemeen werken voor jouw beroep, lees je in voorbehouden handelingen voor de verzorgende IG.
Wat de opdracht dan moet regelen
Artikel 38 legt de verantwoordelijkheid eerst bij de opdrachtgever. Die mag de opdracht alleen geven als hij redelijkerwijs mag aannemen dat jij bekwaam bent. Waar het redelijkerwijs nodig is, geeft hij aanwijzingen, houdt hij toezicht en zorgt hij dat hij of een waarnemer kan tussenkomen. Bij een cliënt met een moeilijke anatomie of een eerdere mislukte poging zal dat meer vragen dan bij een routinematige wissel.
Wat tussenkomst in de praktijk betekent, legt de ActiZ-handleiding uit, die de huisartsenvereniging LHV verspreidt. Daarin staat dat tussenkomst in de eerste plaats telefonische bereikbaarheid is, en pas daarna dat de arts zelf kan komen. Voor de wijk en het verpleeghuis sluiten artsen en zorgorganisatie een raamovereenkomst. De organisatie staat daarin in voor de bekwaamheid van haar medewerkers en houdt bij wie welke handeling beheerst. De arts blijft verantwoordelijk voor de diagnose, de indicatie en de opdracht zelf.
Concreet betekent dit dat je nooit op eigen initiatief een sonde terugplaatst omdat de cliënt anders zijn voeding mist. Er moet een opdracht liggen voor deze cliënt, schriftelijk, mondeling of digitaal. Bij een mondelinge opdracht schrijf je hem op en lees je hem terug, zo adviseert dezelfde handleiding.
Bekwaam zijn voor deze ene handeling
Daarnaast moet je volgens artikel 35 zelf redelijkerwijs kunnen aannemen dat je de handeling behoorlijk kunt uitvoeren. Dat is een inschatting per handeling en per cliënt. Je kent de werkwijze uit het protocol van je organisatie, inclusief de controle van de ligging die dat protocol voorschrijft, je weet welke complicaties kunnen optreden en wat je dan doet, en je hebt het recent genoeg gedaan. Een bekwaamheidsverklaring van je werkgever is daarbij een hulpmiddel, geen vervanging van je eigen oordeel.
Twijfel je, dan zeg je dat tegen de opdrachtgever en voer je de handeling niet uit. Dat is geen weigerachtigheid maar precies wat de wet van je vraagt. Hoe dat gesprek loopt, beschreven we in mag je een voorbehouden handeling weigeren als je je niet bekwaam voelt. En wie twijfelt over andere handelingen in opdracht, vindt dezelfde redenering terug bij de vraag of een verzorgende IG insuline mag geven.