Functioneel zelfstandig betekent dat je een voorbehouden handeling in opdracht uitvoert, maar zonder dat de arts toezicht houdt of kan tussenkomen. Je hebt dus nog steeds een opdracht nodig. Wat wegvalt, is alleen de verplichting voor de opdrachtgever om toezicht en tussenkomst te regelen. Die ruimte geldt voor een korte, vaste lijst handelingen en voor drie beroepen, de verpleegkundige, de ambulanceverpleegkundige en de mondhygiënist. De verzorgende IG, de doktersassistent en de helpende staan niet op die lijst.
Het misverstand zit vaak in het woord zelfstandig. Het klinkt alsof je zelf mag beslissen dat een cliënt een injectie of een katheter krijgt. Dat is niet zo, en het verschil is precies wat je in de praktijk moet kunnen uitleggen als een collega of leidinggevende er anders over denkt.
Waar het in de wet staat
De Wet BIG regelt voorbehouden handelingen in drie stappen. Artikel 36 noemt wie zelfstandig bevoegd is, zoals artsen, physician assistants en bij ministeriële regeling aangewezen verpleegkundig specialisten, elk binnen het eigen deskundigheidsgebied. Artikel 35 bepaalt dat ieder ander zo’n handeling alleen buiten noodzaak mag doen in opdracht van een zelfstandig bevoegde, als je redelijkerwijs mag aannemen dat je bekwaam bent en als je de aanwijzingen van de opdrachtgever volgt. Artikel 38 legt de opdrachtgever de plicht op om, waar dat redelijkerwijs nodig is, aanwijzingen te geven en toezicht en de mogelijkheid tot tussenkomst te verzekeren.
Artikel 39 maakt daarop een uitzondering. Bij algemene maatregel van bestuur kan voor bepaalde beroepen worden geregeld dat aangewezen handelingen tot hun deskundigheidsgebied horen zonder toezicht door en zonder tussenkomst van de opdrachtgever. Die maatregel is het Besluit functionele zelfstandigheid uit 1997. De tekst die nu geldt, is van kracht sinds 1 juli 2024.
Welke handelingen eronder vallen
Het besluit is kort en noemt de handelingen letterlijk. Wat er niet in staat, valt er niet onder.
| Beroep | Functioneel zelfstandig voor | Artikel besluit |
|---|---|---|
| Verpleegkundige | Subcutane, intramusculaire en intraveneuze injecties, blaaskatheterisatie bij volwassenen, maagsonde inbrengen, infuus inbrengen, venapunctie, hielprik bij pasgeborenen | Artikel 2 |
| Ambulanceverpleegkundige | Alles van de verpleegkundige en daarnaast electieve cardioversie, defibrillatie, in- en extuberen, drainagepunctie bij een spanningspneumothorax en coniotomie | Artikel 3 en 3a |
| Mondhygiënist | Lokale verdoving door een injectie en het prepareren van primaire caviteiten voor een restauratie met plastisch vulmateriaal | Artikel 4 |
| Verzorgende IG, doktersassistent, helpende | Geen enkele handeling, zij werken altijd in opdracht met toezicht en tussenkomst waar dat redelijkerwijs nodig is | Niet genoemd |
Let op de beperkingen in de tekst zelf. De blaaskatheter geldt alleen bij volwassenen, en dat is een verschil dat in de wijk en op de kinderafdeling uitmaakt. Bij een kind werkt ook de verpleegkundige voor die handeling gewoon in opdracht met toezicht en tussenkomst waar dat nodig is. Hoe het besluit uitpakt bij een veelgestelde vraag, lees je in mag een verpleegkundige zelfstandig een infuus inbrengen. De ambulanceverpleegkundige heeft de extra handelingen alleen met een getuigschrift van een door de minister aangewezen opleiding, of met een diploma dat vóór 1 september 2015 is afgegeven door de stichting die toen de ambulanceopleidingen verzorgde. Voor de mondhygiënist staat er nog een eigen regeling naast in het beroepenbesluit, het besluit functionele zelfstandigheid vult die aan.
Wat er niet verandert
Functionele zelfstandigheid haalt drie dingen niet weg. Ten eerste de opdracht. Het besluit spreekt van handelingen zonder toezicht door en tussenkomst van de opdrachtgever, en dat woord opdrachtgever veronderstelt dat er iemand is die de opdracht geeft. De beslissing dat een patiënt een infuus, injectie of katheter krijgt, blijft bij de arts of een andere zelfstandig bevoegde. Wie dat verschil per handeling wil zien, vindt het voor bloedafname in mag een verpleegkundige bloed afnemen zonder opdracht van een arts.
Ten tweede je eigen bekwaamheid. Artikel 35 eist dat je redelijkerwijs mag aannemen dat je de handeling behoorlijk kunt uitvoeren, en daar maakt het besluit geen uitzondering op. Een verpleegkundige die al jaren geen infuus heeft ingebracht, is formeel functioneel zelfstandig maar kan op dat moment toch niet bekwaam zijn. Dan meld je dat en voer je de handeling niet uit, zoals beschreven in mag je een voorbehouden handeling weigeren als je je niet bekwaam voelt.
Ten derde de aanwijzingen. Geeft de opdrachtgever aanwijzingen, bijvoorbeeld over de plek van een injectie of de maat van een katheter, dan moet je je daaraan houden. Functioneel zelfstandig betekent dat de arts niet hoeft mee te kijken, niet dat je zijn aanwijzingen mag negeren.
Waarom je BIG-registratie ertoe doet
Artikel 39 van de Wet BIG koppelt de uitzondering aan beroepsbeoefenaren die in een register staan ingeschreven of een geregelde opleiding hebben afgerond. Het besluit spreekt over de verpleegkundige, en die titel is volgens de wet voorbehouden aan wie in het BIG-register staat. Raakt je inschrijving doorgehaald, bijvoorbeeld omdat je de herregistratie hebt gemist, dan voer je die titel niet meer en val je voor voorbehouden handelingen terug op de gewone opdrachtregels. Hoe je dan weer ingeschreven raakt, staat in herregistratie BIG gemist.
Voor studenten geldt de uitzondering evenmin. Wie nog in opleiding is, staat niet als verpleegkundige ingeschreven en werkt dus in opdracht, met toezicht en tussenkomst waar dat nodig is.
Hoe het verschilt van zelfstandig bevoegd
Zelfstandig bevoegd is een andere categorie. Een zelfstandig bevoegde mag zelf bepalen dat een handeling nodig is, mag haar uitvoeren en mag anderen er een opdracht voor geven. Volgens artikel 36 kan een verpleegkundig specialist zelfstandig bevoegd zijn voor handelingen die bij ministeriële regeling zijn aangewezen, binnen het eigen specialisme. De verpleegkundige die functioneel zelfstandig werkt, kan geen opdracht geven voor een voorbehouden handeling. Bij het voorschrijven van geneesmiddelen speelt dat onderscheid ook, zoals je leest in mag een verpleegkundige zelf medicijnen voorschrijven.
In de praktijk betekent functionele zelfstandigheid vooral dat de arts niet naast je hoeft te staan en niet direct bereikbaar hoeft te zijn voor de handelingen uit het besluit. De zorgorganisatie moet wel nog steeds kunnen laten zien dat jij bekwaam bent, en de opdracht moet er voor deze patiënt en deze handeling zijn. Wie dat in gedachten houdt, kan ook het gesprek aan met een leidinggevende die vindt dat een verzorgende IG wel even zelfstandig een infuus kan prikken.