Het UZ Brussel laat een deel van de chemokuren bereiden door een robot. De ziekenhuisapotheek werkt sinds kort in een nieuwe cleanroom met de Apoteca Chemo, en is daarmee volgens het ziekenhuis het eerste in België dat zulke technologie gebruikt voor cytotoxische geneesmiddelen. De robot neemt minder complexe bereidingen over, zoals het samenstellen van infusen. Ingewikkelde bereidingen blijven handwerk van apothekersassistenten en ziekenhuisapothekers. Het ziekenhuis noemt twee redenen in zijn persbericht, meer nauwkeurigheid en minder contact tussen medewerkers en deze krachtige stoffen. De Standaard bracht het nieuws op 15 oktober 2026.
Dit gaat over een Belgisch ziekenhuis. Maar de vraag die het oproept, speelt ook in Nederland. Wie mag cytostatica eigenlijk klaarmaken en toedienen, en hoe ben je beschermd als je ermee werkt?
Waarom cytostatica een apart regime hebben
Cytostatica remmen de deling van cellen. Daarom werken ze tegen kanker, en daarom zijn ze ook gevaarlijk voor wie er beroepsmatig mee in aanraking komt. Het Arboportaal van het ministerie van SZW schrijft dat sommige cytostatica kankerverwekkend of schadelijk voor de voortplanting zijn. Blootstelling via de huid of door inademing kan ernstige gezondheidsschade geven. De wet schrijft voor dat kankerverwekkende stoffen worden vervangen, maar bij een geneesmiddel tegen kanker kan dat niet. Daarom werken ziekenhuizen met beleidsregels over werkwijzen, hulpmiddelen en beschermingsmiddelen, vastgelegd in een arbocatalogus.
Het risico zit niet alleen bij de apotheek en de verpleegkundige die het infuus aanhangt. Volgens het Arboportaal kunnen ook verzorgenden, schoonmakers, medewerkers van wasserijen en thuiszorgmedewerkers worden blootgesteld, via urine, ander lichaamsmateriaal of besmet materiaal. Afhankelijk van het middel duurt die risicoperiode na toediening een tot veertien dagen.
Drie fasen, drie verschillende regels
De arbocatalogus van de umc’s maakt in de richtlijn veilig werken met geneesmiddelen een onderscheid dat in de dagelijkse taal vaak verdwijnt. Klaarmaken is namelijk niet één handeling.
Bereiden is het maken van een geneesmiddel uit grondstoffen of het aanpassen van een handelspreparaat. Dat gebeurt volgens de richtlijn uitsluitend in de apotheek of in de farmaceutische industrie. Op de afdeling bereid je dus niets. Dit is ook de stap die in Brussel deels naar de robot gaat.
Voor toediening gereed maken, afgekort VTGM, is het laatste stukje werk voordat een middel naar de patiënt gaat. Denk aan het oplossen van een poeder voor injectie of het fijnmaken van een tablet voor toediening via een sonde. Dat gebeurt wel vaak op de afdeling, maar niet bij de risicovolste middelen. Geneesmiddelen in de hoogste risicoklassen worden volgens de richtlijn in principe alleen in de apotheek toedieningsgereed gemaakt. Moet het toch buiten de apotheek met zo’n parenteraal middel, dan horen er waar mogelijk gesloten of halfgesloten systemen bij. De apotheek zorgt voor scholing van verpleegkundigen die deze handelingen doen.
Toedienen is wat er bij de patiënt gebeurt. Het aanhangen van het infuus, het uitpakken en aanreiken van tabletten. Daar komt de Wet BIG om de hoek kijken. Een middel via een infuus of injectie toedienen valt onder de voorbehouden handeling injecties. Een verpleegkundige mag een intraveneuze injectie functioneel zelfstandig geven, dus in opdracht van een arts maar zonder dat die toezicht houdt, zo staat in de uitleg van de rijksoverheid. Welke verpleegkundigen in jouw instelling cytostatica toedienen, en met welke extra scholing, legt de instelling vast in haar protocollen. Ook hier geldt dat je zelf bekwaam moet zijn. Tabletten met cytostatica aanreiken is geen voorbehouden handeling, maar de arbo-regels gelden wel, en die schrijven onder meer handschoenen voor. Meer over het fijnmaken van tabletten in het algemeen lees je in ons stuk over tabletten vermalen.
Hoe je jezelf beschermt
De arbocatalogus noemt per toedieningsvorm een werkwijze. De rode draad is steeds dezelfde.
- Wegwerphandschoenen van nitril zodra huidcontact mogelijk is.
- Een vochtafstotende overschort met lange mouwen of onderarmbeschermers.
- Een spatbril of spatscherm als er spatrisico is.
- Alle gebruikte materialen, ook de handschoenen, in het vat voor specifiek ziekenhuisafval.
Daarnaast moet je weten welk middel welk risico heeft. Volgens de richtlijn houdt de apotheek een actuele lijst bij en hoort de toedienregistratie te waarschuwen bij een gevaarlijk middel. Werk je in de wijk, dan kom je cytostatica vooral tegen in de periode na een kuur thuis, bij het verschonen, wassen en opruimen van urine of ontlasting. Ook dan gelden handschoenen en zorgvuldig afvoeren van materiaal.
Zwanger, borstvoeding of een kinderwens
Hier lopen de bronnen niet helemaal gelijk op, en dat is goed om te weten. De arbocatalogus van de umc’s gaat ervan uit dat zwangere medewerkers, medewerkers die borstvoeding geven en medewerkers met een kinderwens alle werkzaamheden kunnen doen, zolang de veilige werkwijzen worden gevolgd. De uitzondering zijn handelingen waarbij je stoffen uit de zwaarste klasse kunt inademen, zoals vernevelen of het oplossen van capsules en tabletten voor een sonde.
Het Arboportaal is strenger. Het wijst erop dat onderzoek bij oncologieverpleegkundigen wijst op meer moeite om zwanger te worden, vroeggeboorte en een lager geboortegewicht, en noemt aanvullende maatregelen voor zwangeren gerechtvaardigd. Als voorbeelden noemt het portaal het uitsluiten van werk met besmet materiaal, zoals urine overgieten, bedden verschonen en patiënten wassen in de risicoperiode.
Wat betekent dat voor jou? Volgens de arbocatalogus moet elk ziekenhuis beleid hebben voor medewerkers die zwanger zijn of borstvoeding geven, en het Arbobesluit bevat in artikel 1.42 aparte regels voor zwangere werknemers. Meld je zwangerschap of kinderwens daarom op tijd bij je leidinggevende of de bedrijfsarts, en vraag naar dat beleid. Wat de regels zijn, bepaalt dus niet alleen de wet, maar ook hoe jouw ziekenhuis de catalogus heeft vertaald.
Een robot zoals in Brussel lost een deel van het probleem op aan het begin van de keten, in de apotheek. Voor wie op de afdeling of in de wijk werkt, blijft het zorgvuldig toepassen van deze regels de belangrijkste bescherming.