Een cliënt krijgt zijn tabletten niet meer goed weggeslikt, of er moet medicatie via een sonde. Dan ligt de vijzel al snel binnen handbereik. Toch is tabletten vermalen geen handigheidje dat je zelf mag beslissen. Ziekenhuisapotheker Marije Russcher beantwoordde de vraag onlangs in Nursing, samen met vier andere veelgestelde medicatievragen. Wij kijken naar de kant die in de praktijk het vaakst misgaat. Wie mag bepalen dat een tablet fijngemaakt wordt?
Malen verandert het medicijn
Een tablet is niet zomaar een verpakking van een werkzame stof. Bij veel middelen is de vorm onderdeel van de werking. Tabletten met een vertraagde afgifte zijn het duidelijkste voorbeeld. Je herkent ze aan afkortingen als sr, mva of retard op de verpakking of de toedienlijst. Volgens het kennisprogramma Zorg voor Beter van Vilans worden de werkzame stoffen sneller opgenomen als je zo’n tablet fijnmaakt, en kan de cliënt daardoor last krijgen van ernstige bijwerkingen. In feite krijgt hij dan in één keer een dosis die over uren verdeeld had moeten worden.
Ook tabletten met een maagsapresistente laag zijn meestal niet bedoeld om te vermalen, omdat die laag het middel of juist de maag beschermt. Apotheker Annemieke Horikx van het KNMP Geneesmiddel Informatie Centrum zei het in 2024 in Nursing kort en krachtig, vermaal nooit zomaar medicijnen.
Wie de beslissing neemt
Omdat malen invloed heeft op hoe een middel werkt, is het een beslissing over het voorschrift en niet over de uitvoering. Zorg voor Beter beschrijft het zo. De arts of apotheker bepaalt of malen mag. De voorschrijver geeft dat aan op het recept en de apotheker legt het vast op de toedienlijst. Pas dan staat het er voor jou. De vuistregel die daarbij hoort is helder, maal nooit een tablet zonder schriftelijke opdracht van de arts.
Dat sluit aan bij de manier waarop de medicatieketen in de verpleging en verzorging is ingericht. In de Veilige principes in de medicatieketen werkt de zorgmedewerker met de actuele toedienlijst die de apotheek beschikbaar stelt, en geeft hij medicatie alleen als hij daartoe bekwaam en bevoegd is. Je verandert dus niets aan de toedienwijze op eigen houtje, ook niet als het in het belang van de cliënt lijkt. Voor verpleegkundigen geldt dat net zo goed. Zelf iets aanpassen aan een voorschrift valt buiten je bevoegdheid, zoals we ook uitlegden in ons stuk over voorschrijven door verpleegkundigen.
Als slikken niet meer lukt
Zorg voor Beter zet de route op een rij die je volgt als een cliënt moeite heeft met slikken.
- Probeer eerst of het lukt met een hapje appelmoes of vla.
- Schakel een logopedist in als de slikproblemen blijven.
- Vraag aan de arts of apotheker of er een andere vorm bestaat, zoals een kleinere tablet of een drank.
- Is malen toch de beste optie, dan geeft de voorschrijver de opdracht malen aan in het systeem.
- Die opdracht verschijnt daarna op de toedienlijst.
Mag het middel gemalen worden, geef het dan op een eetlepel met een kleine hoeveelheid halfvaste voeding. Overleg met de apotheek welke voeding geschikt is, want sommige medicijnen mogen niet samen met zuivel. Apothekers zoeken per middel op of het gemalen mag en welk alternatief er is, onder meer in het naslagwerk Oralia van de KNMP. Gaat het om toediening via een sonde, dan geldt hetzelfde. Ook dan is de apotheker degene die zegt hoe het middel het best gegeven kan worden.
Wat je zelf in de hand hebt
Jij bent vaak de eerste die merkt dat een cliënt zijn tabletten uitspuugt, in zijn wang bewaart of er lang over doet. Dat signaal doorgeven aan de arts of apotheker is precies jouw rol. Leg het vast en vraag om een nieuwe afweging, in plaats van zelf een oplossing te zoeken die op de toedienlijst niet bestaat.
Onze mening is dat malen vaker een gesprek met de apotheek waard is dan een vijzel. Het kost misschien een telefoontje extra, maar het voorkomt dat een goedbedoelde oplossing een cliënt een te hoge dosis geeft. Voel je je niet zeker over een middel of een toedienwijze, zeg dat dan ook. Niet bekwaam zijn en dat melden hoort bij professioneel werken.