Risicovolle handelingen zijn handelingen waarbij onzorgvuldig handelen vrijwel zeker tot gezondheidsschade leidt, zoals katheteriseren of zuurstof toedienen. Ze zijn niet allemaal voorbehouden handelingen in de zin van de Wet BIG. Voor beide geldt dat je bekwaam moet zijn; je werkgever legt in beleid vast wie ze mag uitvoeren.
In de praktijk lopen de termen risicovol en voorbehouden voortdurend door elkaar. Toch is het verschil belangrijk, want het bepaalt welke wettelijke regels precies gelden en wat je werkgever moet regelen. Ik leg het onderscheid uit en laat zien wat het voor jou op de werkvloer betekent.
Wat zijn risicovolle handelingen
Risicovolle handelingen zijn handelingen waarbij onbekwaam of onzorgvuldig handelen vrijwel zeker tot gezondheidsschade leidt. Denk aan een blaaskatheter inbrengen, zuurstof toedienen, intramusculair injecteren of een tracheacanule verzorgen. De handeling is niet gevaarlijk als je het goed doet, maar de gevolgen zijn ernstig als het misgaat. Daarom wordt er extra zorg van je verwacht.
Het verschil met voorbehouden handelingen
De Wet BIG kent een aparte categorie: de voorbehouden handelingen. Dat is een wettelijk vastgelegde, beperkte lijst van handelingen die zoveel risico met zich meebrengen dat ze in beginsel alleen door bepaalde beroepsbeoefenaren mogen worden verricht, of in opdracht daarvan. Denk aan injecteren, katheteriseren en heelkundige ingrepen.
De verhouding tussen beide is als volgt te zien:
- Voorbehouden handelingen zijn een specifieke groep binnen de risicovolle handelingen, met een eigen wettelijk regime en de eis dat er een opdracht is van een bevoegde beroepsbeoefenaar.
- Risicovolle handelingen is de bredere categorie. Sommige daarvan zijn voorbehouden, andere niet.
Een verhelderend voorbeeld: een infuus inbrengen is een voorbehouden handeling, terwijl het verwisselen van een infuuszak wel risicovol is maar niet voorbehouden. Voor dat laatste geldt de bekwaamheidseis, maar niet het strikte opdrachtregime van de voorbehouden handelingen.
Bekwaam zijn is bij allebei de kern
Voor zowel risicovolle als voorbehouden handelingen geldt dat je bekwaam moet zijn. Bekwaam betekent dat je de handeling veilig en vakkundig kunt uitvoeren, met actuele kennis en voldoende ervaring. Voel je je niet bekwaam, dan hoor je de handeling niet te doen, ongeacht of hij voorbehouden is of niet. Dat is geen zwakte maar professioneel gedrag, en de wet ondersteunt je daarin.
Wat je werkgever moet regelen
De wet trekt de grenzen, maar de werkgever vult ze concreet in. In protocollen en een bekwaamheidsbeleid staat wie welke risicovolle handelingen mag uitvoeren, hoe je je bekwaamheid aantoont en hoe je die op peil houdt, bijvoorbeeld met scholing en een bekwaamheidsverklaring. Weet je niet zeker of je een handeling mag doen, dan is dat beleid je eerste aanspreekpunt, samen met je leidinggevende. V&VN biedt daarnaast overzichten en handreikingen die helpen bij het inschatten van risico’s.
Kort samengevat
Risicovol en voorbehouden zijn geen synoniemen. Voorbehouden handelingen vormen een wettelijk afgebakende groep binnen de bredere categorie risicovolle handelingen. Voor allebei geldt dezelfde ondergrens: alleen doen als je er bekwaam voor bent, en binnen het beleid van je organisatie. Bij twijfel controleer je de protocollen en overleg je, in plaats van door te gaan.
Waarom dit onderscheid er in de praktijk toe doet: bij een voorbehouden handeling moet je kunnen aantonen dat er een opdracht van een bevoegde beroepsbeoefenaar aan ten grondslag ligt, met heldere afspraken over toezicht en tussenkomst. Bij een risicovolle handeling die niet voorbehouden is, gaat het vooral om de bekwaamheidseis en het beleid van je organisatie. Wie dat verschil kent, weet beter welke vragen hij moet stellen voordat hij een handeling op zich neemt, en waar hij zich bij een controle op kan beroepen.
Voorbehouden en risicovol zijn geen synoniemen. Alle voorbehouden handelingen zijn risicovol, maar lang niet alle risicovolle handelingen zijn voorbehouden.
Veelgestelde vragen
Is elke risicovolle handeling ook een voorbehouden handeling?
Nee. Voorbehouden handelingen zijn een wettelijk afgebakende groep binnen de bredere categorie risicovolle handelingen. Zo is een infuus inbrengen voorbehouden, maar een infuuszak verwisselen wel risicovol en niet voorbehouden.
Wat zijn voorbeelden van risicovolle handelingen?
Denk aan een blaaskatheter inbrengen, zuurstof toedienen, intramusculair injecteren en een tracheacanule verzorgen. Het zijn handelingen waarbij onzorgvuldig handelen vrijwel zeker tot gezondheidsschade leidt.
Wie bepaalt of ik een risicovolle handeling mag uitvoeren?
De Wet BIG stelt de bekwaamheidseis, maar je werkgever legt in protocollen en bekwaamheidsbeleid vast wie welke handelingen mag doen en hoe je je bekwaamheid aantoont. Bij twijfel overleg je met je leidinggevende.