Je bent bekwaam voor een handeling als je de kennis en de vaardigheid hebt om die op dit moment veilig en goed uit te voeren, en je jezelf daartoe in staat acht. Bekwaamheid ontstaat door opleiding, oefening en ervaring en verwatert als je de handeling lang niet doet. Je werkgever bepaalt vaak hoe lang een bekwaamheid geldig is.
Bevoegd en bekwaam worden vaak in één adem genoemd, maar het is niet hetzelfde. Bevoegd gaat over mogen: je opleiding en je registratie geven je het recht om een handeling uit te voeren. Bekwaam gaat over kunnen: beheers je de handeling op dit moment echt? Je kunt bevoegd zijn zonder bekwaam te zijn, en dat is precies het punt waar het op de werkvloer soms misgaat.
Waaruit bestaat bekwaamheid?
Bekwaamheid heeft grofweg twee onderdelen. Ten eerste kennis: je weet wat je doet, waarom, wat de risico’s zijn en hoe je complicaties herkent. Ten tweede vaardigheid: je kunt de handeling technisch uitvoeren en je hebt daar voldoende ervaring in. Daar komt een derde element bij dat vaak wordt vergeten: je eigen inschatting. Voel je je bekwaam, kun je eerlijk zeggen dat je dit nu veilig kunt bij deze cliënt in deze situatie?
Die eigen inschatting is geen bijzaak. De Wet BIG legt de verantwoordelijkheid nadrukkelijk bij jou. Voel je je niet bekwaam, dan hoor je een handeling niet uit te voeren, ook al staat er op papier dat je het mag.
Hoe word je bekwaam?
Bekwaamheid ontstaat niet vanzelf en niet in één keer. Je bouwt hem op:
- Scholing: een training of instructie waarin je de theorie en de techniek leert.
- Oefenen: de handeling onder begeleiding uitvoeren, bijvoorbeeld met een praktijkopleider erbij.
- Herhaling: door een handeling regelmatig te doen, houd je hem in de vingers.
Veel organisaties werken met een bekwaamheidsverklaring: een document waarin staat dat is aangetoond dat jij een bepaalde handeling beheerst. Zo’n verklaring helpt een opdrachtgever, bijvoorbeeld een arts, om makkelijker in te schatten of jij de handeling in opdracht kunt uitvoeren.
Wanneer verlies je je bekwaamheid?
Bekwaamheid is niet voor altijd. Doe je een handeling lange tijd niet, dan zakt de vaardigheid weg. Een veelgebruikte vuistregel is dat je een handeling die je jaren niet meer hebt gedaan opnieuw onder begeleiding oefent voordat je hem weer zelfstandig uitvoert. Je werkgever bepaalt in veel gevallen hoe lang een bekwaamheid geldig blijft en wanneer bijscholing nodig is. Check dus het beleid van je eigen organisatie, want daar staat wat voor jou geldt.
Bekwaamheid aantoonbaar maken
Op de werkvloer is bekwaamheid vooral iets wat je moet kunnen laten zien. Denk aan een scholingsregistratie, een afgetekende bekwaamheidsverklaring of een aantekening in een bekwaamhedenoverzicht. Voor teams is het handig om dit bij te houden op een manier die op een gewone dienstdag ook echt vol te houden is: kort, actueel en vindbaar. Als de inspectie of je leidinggevende ernaar vraagt, wil je niet gaan zoeken.
Wat als je twijfelt?
Twijfel is geen zwakte, het is een signaal. Voel je je onzeker over een handeling, geef dat dan aan bij je leidinggevende of vraag een collega om mee te kijken. Liever een keer extra laten begeleiden dan een handeling uitvoeren waar je niet zeker over bent. Dat past ook bij de bedoeling van de Wet BIG: die is er om cliënten te beschermen tegen onzorgvuldig handelen. Bij vragen over wat precies mag en wat de eisen zijn, kun je terecht bij de informatie van de Rijksoverheid over voorbehouden handelingen, bij V&VN of bij je eigen kwaliteitsfunctionaris.
Bekwaam ben je niet met een papiertje, maar op het moment dat je eerlijk kunt zeggen: dit kan ik nu, veilig, bij deze cliënt.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen bevoegd en bekwaam?
Bevoegd betekent dat je een handeling mág uitvoeren op grond van je opleiding en registratie. Bekwaam betekent dat je die handeling op dit moment ook echt veilig kúnt uitvoeren. Voor voorbehouden handelingen moet je allebei zijn.
Hoe lang blijf je bekwaam voor een handeling?
Daar staat geen vaste wettelijke termijn voor. Je werkgever bepaalt vaak hoe lang een bekwaamheid geldig is en wanneer bijscholing nodig is. Doe je een handeling lang niet, dan is opnieuw oefenen onder begeleiding verstandig.
Heb ik altijd een bekwaamheidsverklaring nodig?
Niet altijd, maar veel organisaties werken ermee omdat het aantoonbaar maakt dat jij een handeling beheerst. Het helpt de opdrachtgever om je bekwaamheid in te schatten. Volg hierin het beleid van je werkgever.