De Wet BIG benoemt een reeks categorieen voorbehouden handelingen, waaronder heelkundige en verloskundige handelingen, injecties, puncties, katheterisaties, narcose, defibrillatie, endoscopieen en het voorschrijven van receptplichtige geneesmiddelen. Het gaat om handelingen die zoveel risico geven dat alleen bevoegde en bekwame zorgverleners ze mogen uitvoeren.
Zorgverleners vragen me vaak om een kant-en-klare lijst met voorbehouden handelingen, zodat ze in een oogopslag kunnen zien wat wel en niet mag. Zo’n lijst bestaat, want de Wet BIG heeft de voorbehouden handelingen ingedeeld in een aantal categorieen. Ik loop ze hieronder langs, en leg uit hoe je zo’n lijst in de praktijk gebruikt.
Wat voorbehouden handelingen zijn
Voorbehouden handelingen zijn medische handelingen die de Wet BIG heeft afgebakend, omdat ze bij onzorgvuldige of ondeskundige uitvoering te veel risico geven voor de patient. De wetgever heeft daarom gezegd: deze handelingen laten we niet zomaar aan iedereen over. Ze vormen een aparte, benoemde groep binnen de bredere verzameling risicovolle handelingen.
De categorieen op een rij
De Wet BIG deelt de voorbehouden handelingen in naar soort. Tot de benoemde categorieen horen onder meer:
- Heelkundige handelingen, waarbij je weefsel doorsnijdt of een chirurgische ingreep doet.
- Verloskundige handelingen.
- Katheterisaties, zoals het inbrengen van een blaaskatheter.
- Injecties.
- Puncties.
- Narcose (algehele en plaatselijke anesthesie).
- Handelingen met gebruik van radioactieve stoffen of ioniserende straling.
- Electieve cardioversie en defibrillatie.
- Endoscopieen.
- Het voorschrijven van receptplichtige (UR-)geneesmiddelen.
Voor de exacte en volledige opsomming, met de precieze formuleringen, kijk je in de Wet BIG zelf of in het actuele overzicht dat beroepsorganisaties zoals de KNMG en V&VN publiceren. Verzin geen categorieen bij en gebruik altijd de actuele bron, want een verkeerde aanname over of iets voorbehouden is kan grote gevolgen hebben.
Wie welke handeling mag doen
De lijst zegt welke handelingen voorbehouden zijn, maar niet dat iedereen ze zomaar mag. De Wet BIG kent zelfstandig bevoegde beroepen, zoals artsen, tandartsen, verloskundigen, physician assistants en verpleegkundig specialisten, elk binnen het eigen deskundigheidsgebied. Zij mogen de handelingen zelf uitvoeren en aan anderen opdragen.
Verpleegkundigen en verzorgenden IG zijn voor de meeste voorbehouden handelingen niet zelfstandig bevoegd, maar mogen ze in opdracht uitvoeren, mits ze bekwaam zijn en aan de voorwaarden van de opdracht is voldaan. Zo kan een handeling die op de lijst staat voor de een zelfstandig zijn en voor de ander alleen in opdracht.
Waarom de lijst niet je hele antwoord is
Een lijst geeft schijnzekerheid als je vergeet dat bevoegdheid en bekwaamheid twee dingen zijn. Staat een handeling op de lijst en heb je een opdracht, dan ben je bevoegd. Of je ook bekwaam bent, hangt af van je kennis en vaardigheid op dat moment. Bekwaamheid moet je aantonen, vaak met scholing en een bekwaamheidsverklaring, en je moet die op peil houden.
Daarnaast bestaan er risicovolle handelingen die niet voorbehouden zijn. Die staan dus niet op deze lijst, maar vragen wel om scholing en zorgvuldigheid. Een infuuszak verwisselen is daar een klassiek voorbeeld van: risicovol, maar niet voorbehouden.
Zo gebruik je de lijst in de praktijk
Kijk eerst of de handeling voorbehouden is. Zo ja, controleer of je zelfstandig bevoegd bent of in opdracht werkt. Check of er een geldige opdracht ligt, meestal in een protocol op basis van de Vilans- of KICK-protocollen. Bepaal daarna eerlijk of je bekwaam bent. Twijfel je over de indeling van een specifieke handeling, raadpleeg dan de actuele Wet BIG, het BIG-register of je werkgever. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) toetst uiteindelijk of er bevoegd en bekwaam is gewerkt.
Een lijst kennen is nuttig, maar de vraag die telt is simpeler: mag ik deze handeling doen, en kan ik het op dit moment veilig?
Veelgestelde vragen
Hoeveel voorbehouden handelingen zijn er?
De Wet BIG deelt de voorbehouden handelingen in een aantal categorieen in, zoals heelkundige handelingen, injecties, puncties, katheterisaties en narcose. Voor de exacte en actuele opsomming raadpleeg je de Wet BIG zelf of het overzicht van de KNMG of V&VN.
Is elke risicovolle handeling ook een voorbehouden handeling?
Nee. Voorbehouden handelingen zijn een aparte, wettelijk benoemde groep binnen de risicovolle handelingen. Een infuuszak verwisselen is bijvoorbeeld risicovol maar niet voorbehouden, terwijl een injectie zowel risicovol als voorbehouden is.
Waar vind ik de officiele lijst met voorbehouden handelingen?
De basis staat in de Wet BIG. Beroepsorganisaties zoals de KNMG en V&VN publiceren daarnaast actuele overzichten. Gebruik altijd een actuele bron en vertrouw niet op een lijst waarvan je de herkomst niet kent.