In Leuven oefenen toekomstige artsen en verpleegkundigen sinds kort samen in het nieuwe vaardigheidscentrum STEPS van de KU Leuven, meldde Leuven Actueel op 24 oktober. Masterstudenten geneeskunde en verpleegkundestudenten van hogeschool UCLL spelen er acute situaties en crises na in nagebouwde operatiekamers en intensive care-units, elk in hun eigen rol, met na afloop een uitgebreide nabespreking. Dat is Belgisch onderwijs. Maar de vraag die het oproept is ook in Nederland actueel. Wat is een training in een skillslab waard als het gaat om je bekwaamheid?
Wat bekwaam volgens de wet betekent
De Wet BIG maakt onderscheid tussen bevoegd en bekwaam. Bevoegdheid is juridisch, en volgt uit je beroep of uit een opdracht. Bekwaamheid gaat over wat je feitelijk kunt. Wie een voorbehouden handeling in opdracht uitvoert, moet volgens artikel 35 redelijkerwijs kunnen aannemen dat hij bekwaam is, en de opdrachtgever moet dat volgens artikel 38 ook mogen aannemen.
De Rijksoverheid omschrijft bekwaam als kennis hebben van de handeling, de techniek, het doel, de anatomie, de risico’s, de nazorg en mogelijke complicaties, en de handeling en alles eromheen goed uitvoeren, inclusief beslissen en informeren. Volgens dezelfde pagina doe je die bekwaamheid op via je opleiding, via bij- en nascholing, via vaardigheidstraining of door een handeling vaker uit te voeren. Oefenen in een skillslab is dus een erkende route. Het is alleen niet de hele route.
Wat een pop je wel en niet leert
Kijk naar die definitie en je ziet wat een oefenpop wel en niet kan. De techniek, de volgorde, de hygiëne en de voorbereiding train je prima op een pop. Wat er mist, zit in de andere helft van de omschrijving. Een pop heeft geen afwijkende anatomie, geen pijn, geen angst en geen complicatie die je niet had verwacht. Beslissen en informeren oefen je pas echt met een mens tegenover je.
Daarom werken goede trainingen met scenario’s, acteurs en een nabespreking, zoals in Leuven en in Nederlandse simulatiecentra. Die oefenen het denkwerk rond een handeling en de samenwerking in een team. Maar ook een realistische simulatie blijft een simulatie. In ons stuk over voorbehouden handelingen op stage staat het kort samengevat. Een handeling die je in het skillslab hebt geoefend maar nog nooit bij een patiënt hebt gedaan, maakt je niet automatisch bekwaam.
Wanneer oefenen genoeg is, en wanneer niet
Er is geen wettelijke regel die zegt hoeveel uur oefenen op een pop telt of wanneer je klaar bent voor de praktijk. Brancheorganisatie ActiZ wijst erop dat een diploma of BIG-registratie geen garantie is voor bekwaamheid. Die behoud of verwerf je door handelingen in de praktijk te doen, en je maakt haar aantoonbaar met structurele bij- en nascholing met een toets. De zorgaanbieder is op grond van de Wkkgz verantwoordelijk voor de inzet van deskundige en bekwame zorgverleners, en bepaalt zelf hoe vaak er getoetst wordt.
In de praktijk levert dat een paar vuistregels op die je uit de wet en die uitleg kunt afleiden.
- Een skillslab is voldoende om een handeling op te frissen die je wel regelmatig doet, of om de techniek te leren voordat je onder toezicht in de praktijk begint.
- Het is niet voldoende om een handeling die je nooit bij een patiënt hebt gedaan meteen zelfstandig in opdracht uit te voeren. Dan hoort er eerst begeleide uitvoering bij, met iemand die kan ingrijpen.
- Een geslaagde toets op een pop laat zien dat je op dat moment de techniek beheerste. Of je vandaag bij deze patiënt bekwaam bent, blijft je eigen oordeel.
Dat laatste punt is geen formaliteit. Voel je je niet bekwaam, dan mag en moet je dat zeggen, ook als je een geldige verklaring hebt. Hoe dat werkt, lees je in ons stuk over een voorbehouden handeling weigeren als je je niet bekwaam voelt.
Handelingen die je zelden doet
Juist bij handelingen die weinig voorkomen is het skillslab het meest waard. Wie maar een paar keer per jaar een maagsonde inbrengt of een infuus prikt, zakt weg in vaardigheid, en dan is een oefensessie kort voordat je de handeling weer nodig hebt beter dan niets. ActiZ maakt daarbij een nuchtere kanttekening. Medewerkers scholen in handelingen die bij hun cliënten niet voorkomen heeft volgens de brancheorganisatie weinig zin, omdat ze er in de praktijk dan toch niet vaardig in blijven.
Ook dat raakt aan de grens van het skillslab. Oefenen houdt de techniek levend, maar vervangt geen ervaring. Een organisatie die vaardigheden alleen op een pop laat toetsen en nooit in de praktijk laat zien, heeft het aantoonbaar maken van bekwaamheid maar half geregeld. Hoe lang een toets of verklaring geldig is, bespreken we in ons stuk over de geldigheid van een bekwaamheidsverklaring.
Samen oefenen met andere disciplines
Wat het Leuvense centrum vooral laat zien, is de waarde van samen oefenen. De studenten werken er als één zorgteam, zoals ze later in het ziekenhuis ook moeten doen. Voor de Nederlandse praktijk is dat relevant bij reanimatie en acute zorg, waar het misgaat op afstemming en niet alleen op techniek. Voor reanimatie bestaat in Nederland al een vaste trainingsnorm van de Reanimatieraad, die we bespraken bij hoe vaak je je BLS moet herhalen. Voor de meeste andere handelingen ligt de keuze bij je werkgever. Vraag dus gerust hoe jouw organisatie oefenen, toetsen en praktijkervaring met elkaar verbindt.