Ja, een verzorgende IG mag een blaaskatheter inbrengen. Maar nooit op eigen initiatief, alleen in opdracht van iemand die daar zelfstandig bevoegd voor is, en alleen als je die handeling echt beheerst. Wie in een team met verpleegkundigen werkt, merkt dat er toch een verschil zit tussen wat jij en je collega met een hbo- of mbo-4-diploma verpleegkunde mogen. Dat verschil zit niet in de handeling zelf, maar in hoe de opdracht omringd moet zijn.
Katheteriseren staat met naam in de wet
De Wet BIG noemt in artikel 36 de voorbehouden handelingen, en catheterisaties zijn er een van. Zelfstandig bevoegd zijn volgens het vierde lid de artsen, de verloskundigen, de physician assistants, de klinisch technologen en bij ministeriële regeling aangewezen verpleegkundig specialisten, die laatste groepen alleen binnen hun eigen deskundigheidsgebied. De verzorgende IG staat niet in dat rijtje, de verpleegkundige ook niet.
Dat je het toch mag, regelt artikel 35. Wie niet zelfstandig bevoegd is, mag een voorbehouden handeling uitvoeren als aan drie voorwaarden tegelijk is voldaan. Er is een opdracht van een zelfstandig bevoegde, je mag redelijkerwijs aannemen dat je bekwaam bent, en je volgt de aanwijzingen die de opdrachtgever eventueel heeft gegeven. Meer over het inbrengen zelf en waarom het voorbehouden is, lees je in ons stuk over katheteriseren als voorbehouden handeling.
Waarom de verpleegkundige wel zonder toezicht mag en jij niet
Hier zit het verschil dat in de praktijk vaak door elkaar loopt. Artikel 38 van de Wet BIG legt de opdrachtgever een plicht op. Hij mag een voorbehouden handeling alleen opdragen als hij, waar dat redelijkerwijs nodig is, aanwijzingen geeft en zorgt dat toezicht en de mogelijkheid tot tussenkomst voldoende zijn verzekerd. Daarnaast moet hij redelijkerwijs mogen aannemen dat jij bekwaam bent.
Artikel 39 maakt op die plicht een uitzondering voor beroepen die bij algemene maatregel van bestuur zijn aangewezen. Dat is het Besluit functionele zelfstandigheid. Artikel 2 daarvan rekent onder meer het verrichten van een catheterisatie van de blaas bij volwassenen tot het deskundigheidsgebied van de verpleegkundige, zonder toezicht door en tussenkomst van de opdrachtgever. De verzorgende IG staat niet in dat besluit. Hoe die regeling voor verpleegkundigen werkt, staat uitgebreider in ons stuk over functionele zelfstandigheid.
| Verzorgende IG | Verpleegkundige | |
|---|---|---|
| Opdracht van een zelfstandig bevoegde nodig | Ja (artikel 35) | Ja (artikel 35) |
| Zelf bekwaam zijn | Ja | Ja |
| Opdrachtgever regelt toezicht en tussenkomst waar nodig | Ja (artikel 38) | Nee bij blaaskatheterisatie van een volwassene (Besluit functionele zelfstandigheid, artikel 2) |
| Blaaskatheterisatie bij een kind | Alleen in opdracht, met toezicht en tussenkomst waar nodig | Ook alleen in opdracht, en de uitzondering geldt hier niet, want het besluit noemt alleen volwassenen |
Toezicht betekent niet dat er een arts naast je bed staat. De wet zegt dat toezicht en tussenkomst voldoende verzekerd moeten zijn waar dat redelijkerwijs nodig is. In de wijk of het verpleeghuis komt dat neer op afspraken over wie je kunt bellen als het inbrengen niet lukt, als er bloed bij komt of als de cliënt pijn krijgt, en hoe snel die persoon kan ingrijpen. Ontbreken zulke afspraken, dan voldoet de opdracht niet aan de wet, ook als jij de handeling technisch goed beheerst.
Bekwaam ben je niet automatisch met je diploma
De tweede voorwaarde ligt bij jezelf. Je diploma verzorgende IG maakt je bevoegd om in opdracht te werken, maar of je bekwaam bent voor deze handeling bij deze cliënt, beoordeel je per keer. Een eenmalige katheterisatie bij een vrouw is een andere handeling dan een verblijfskatheter bij een man met een vergrote prostaat. Heb je de handeling lang niet gedaan of nooit onder begeleiding uitgevoerd, dan mag je de opdracht teruggeven. Waar je dan op let, staat in ons stuk over een voorbehouden handeling weigeren als je je niet bekwaam voelt.
Je werkgever speelt daar een rol in, want die regelt meestal de scholing, de toetsing en de bekwaamheidsverklaring. Toch verschuift dat de wettelijke voorwaarde niet. Artikel 35 legt de inschatting bij jou neer, met de woorden dat je redelijkerwijs mag aannemen dat je bekwaam bent.
Wat er wel en niet onder de handeling valt
De wet spreekt van catheterisaties, dus het inbrengen van een katheter. Een urinezak legen of verwisselen is geen katheterisatie en valt daarom niet onder de regels voor voorbehouden handelingen, al blijft het zorg waarvoor je bekwaam moet zijn. Hoe jouw organisatie omgaat met het verwijderen of wisselen van een verblijfskatheter of een suprapubische katheter, staat in het protocol. Twijfel je of een taak als voorbehouden handeling wordt behandeld, vraag dat dan na voordat je begint en niet halverwege.
Wat er gebeurt als het misgaat
Als verzorgende IG sta je niet in het BIG-register, en het tuchtrecht van artikel 47 geldt alleen voor de daar genoemde registerberoepen. Dat betekent niet dat er niets kan gebeuren. Wie buiten noodzaak schade of een aanmerkelijke kans op schade aan iemands gezondheid veroorzaakt, is strafbaar volgens artikel 96 van de Wet BIG. Daarnaast heb je te maken met de klachtregeling van je werkgever en met het arbeidsrecht. Hoe dat precies zit, lees je in ons stuk over de verzorgende IG en het tuchtrecht.
Werkt een opdrachtgever niet volgens artikel 38, bijvoorbeeld omdat er ’s nachts niemand bereikbaar is voor tussenkomst, dan ligt dat probleem niet alleen bij jou. Het is wel verstandig het te benoemen, want jij bent degene die de handeling uitvoert. Dezelfde systematiek geldt voor andere handelingen, zoals in ons stuk over insuline geven als verzorgende IG.