Verpleegtechnische handelingen: welke de Wet BIG voorbehoudt en wie ze uitvoert

Verpleegtechnische handelingen is een verzamelnaam uit de opleiding en de praktijk, geen begrip uit de wet. Nursing gebruikt het als rubriek voor alles van katheteriseren tot wondzorg. De Wet BIG kijkt er anders naar. Die noemt geen losse handelingen, maar veertien categorieën voorbehouden handelingen, waarvan er vier in de verpleging en verzorging steeds terugkomen. Of een handeling voorbehouden is, bepaalt welke regels gelden voor de opdracht en wie haar mag uitvoeren. Dit overzicht zet de gangbare handelingen op een rij, met de vraag wie ze mag doen.

Vier categorieën die er in de praktijk toe doen

Artikel 36 van de Wet BIG somt de voorbehouden handelingen op. Voor de verpleging en verzorging gaat het vrijwel altijd om heelkundige handelingen, katheterisaties, injecties en puncties. De overige, zoals endoscopieën, defibrillatie, narcose of het voorschrijven van UR-geneesmiddelen, komen op de afdeling of in de wijk minder voor of liggen buiten het werk van verpleegkundigen en verzorgenden.

De wet omschrijft die categorieën ruim. Om ze bruikbaar te maken, stelden ActiZ, Zorgthuisnl, huisartsenvereniging LHV en Verenso een handleiding voorbehouden handelingen op, met een inventarisatielijst die teruggaat op de protocollen van Vilans. Die handleiding omschrijft een katheterisatie als het met een instrument binnendringen in een bestaande lichaamsholte om stoffen in te brengen of te verwijderen, zonder dat de samenhang van weefsels verstoord hoeft te worden. Een injectie is binnendringen met een holle naald om een geneesmiddel toe te dienen, een punctie het aanprikken met een naald om vocht of weefsel weg te halen. Daardoor vallen ook handelingen onder katheterisaties die je er niet direct bij zou zoeken.

De handelingen op een rij

De tabel volgt de inventarisatielijst uit de handleiding, die zelf aangeeft niet volledig te zijn. In de laatste twee kolommen staat wat de wet voor de twee grootste beroepsgroepen bepaalt. Bekwaamheid is voor beide altijd een voorwaarde.

Het verschil tussen de kolommen komt uit het Besluit functionele zelfstandigheid. Dat noemt voor de verpleegkundige een korte, letterlijke lijst handelingen die zonder toezicht door en tussenkomst van de opdrachtgever mogen. Het gaat om subcutane, intramusculaire en intraveneuze injecties, een blaaskatheterisatie bij volwassenen, het inbrengen van een maagsonde of infuus, een venapunctie en een hielprik bij pasgeborenen. Wat niet in het besluit staat, valt voor de verpleegkundige onder de gewone regels van artikel 38. Hoe dat werkt, lees je in ons stuk over functionele zelfstandigheid.

Wat ook risicovol is maar niet voorbehouden

Volgens de handleiding zijn alle voorbehouden handelingen risicovol, maar niet alle risicovolle handelingen voorbehouden. Sondevoeding toedienen via een sonde die al ligt, een infuuszak verwisselen, stomazorg of de verzorging van een wond die al gesloten is, vallen niet in een van de vier categorieën. Daarvoor is geen opdracht in de zin van de Wet BIG nodig, al legt je organisatie vaak wel vast wie het mag doen en hoe je bekwaam wordt. Het onderscheid staat uitgewerkt in ons stuk over voorbehouden en risicovolle handelingen.

De losse vragen

Op de site staan per handeling uitgewerkte antwoorden, met de bronnen erbij. Over het inbrengen van een blaaskatheter door een verzorgende IG gaat dit stuk over de opdracht bij de blaaskatheter. Voor de maagsonde is er mag een verzorgende IG een maagsonde inbrengen.

Wie wil weten of een verpleegkundige zelf mag beginnen aan een infuus, leest zelfstandig een infuus inbrengen. Over de venapunctie gaat bloed afnemen zonder opdracht van een arts.

Een heelkundige handeling die verpleegkundigen in sommige settings doen, is het hechten van een wond, besproken in mag een verpleegkundige een wond hechten. Voor injecteren door de verzorgende IG is er het stuk over insuline geven in opdracht.

Helpenden en mantelzorgers vallen buiten de tabel. Een helpende heeft geen beschermde opleidingstitel onder de Wet BIG, maar mag in opdracht een voorbehouden handeling uitvoeren onder dezelfde voorwaarden van artikel 35 als iedereen die niet zelfstandig bevoegd is. Mantelzorgers vallen volgens de handleiding helemaal niet onder de Wet BIG, omdat die alleen geldt voor wie beroepsmatig handelt. Dat werken we uit in ons stuk over mantelzorgers die insuline spuiten of een sonde inbrengen.

Waarom het onderscheid niet alleen theorie is

Voor de vraag of je iets mag doen, is de categorie bepalend. Een handeling die voorbehouden is, vraagt een opdracht van een arts, een physician assistant of een verpleegkundig specialist, en de opdrachtgever moet redelijkerwijs mogen aannemen dat jij bekwaam bent. Volgens de handleiding regelt een VVT-organisatie dat met artsen buiten de instelling in een raamovereenkomst, en met artsen in dienst in protocollen. Ontbreekt zo’n afspraak, of is de handeling niet getoetst, dan is er een gat dat je niet zelf kunt dichten. De handleiding vat het samen in drie woorden. Onbekwaam maakt onbevoegd.