Voorbehouden handelingen zijn een aparte, wettelijk benoemde groep binnen de bredere categorie risicovolle handelingen. Alle voorbehouden handelingen zijn dus risicovol, maar niet elke risicovolle handeling is voorbehouden. Een injectie is voorbehouden en risicovol; een infuuszak verwisselen is wel risicovol maar niet voorbehouden.
Op de werkvloer worden risicovolle en voorbehouden handelingen vaak op een hoop gegooid, en dat snap ik. Ze lijken op elkaar en er zit overlap in. Maar het verschil bepaalt welke regels gelden, en dat is precies waar het misgaat als iemand het door elkaar haalt. Ik zet ze hieronder naast elkaar.
Wat risicovolle handelingen zijn
Risicovolle handelingen zijn handelingen die bij onbekwame of onzorgvuldige uitvoering vrijwel zeker tot gezondheidsschade leiden. Het is een brede categorie. Er valt van alles onder wat je op een afdeling of in de wijk tegenkomt: sondevoeding toedienen, een tracheacanule verzorgen, een infuuszak verwisselen, zuurstof toedienen. Niet alles hiervan is wettelijk benoemd, maar het vraagt wel om kennis, vaardigheid en zorgvuldigheid.
Wat voorbehouden handelingen zijn
Voorbehouden handelingen zijn een kleinere, specifieke groep die de Wet BIG apart heeft benoemd. De wetgever vond het risico bij deze handelingen zo groot dat ze wettelijk zijn afgebakend: alleen bevoegde en bekwame zorgverleners mogen ze doen. Denk aan injecties, puncties, katheterisaties, heelkundige handelingen en narcose. Voor deze groep gelden strengere, in de wet vastgelegde spelregels.
De kern van het verschil
De makkelijkste manier om het te onthouden: voorbehouden handelingen zijn een deelverzameling van de risicovolle handelingen. Twee gevolgen daarvan:
- Elke voorbehouden handeling is ook risicovol.
- Niet elke risicovolle handeling is voorbehouden.
Een verhelderend voorbeeld dat ik vaak gebruik: een infuus inbrengen is voorbehouden (en dus ook risicovol), maar een infuuszak verwisselen is alleen risicovol, niet voorbehouden. Zelfde infuus, ander risicoprofiel, andere regels.
Waarom het verschil praktisch uitmaakt
Bij een voorbehouden handeling heb je, als je niet zelfstandig bevoegd bent, een opdracht nodig van een zelfstandig bevoegde. Verpleegkundigen en verzorgenden IG werken daarbij in opdracht en moeten bekwaam zijn. Bij een risicovolle handeling die niet voorbehouden is, is die wettelijke opdrachtstructuur er niet, maar verwacht je werkgever nog steeds scholing, een protocol en aantoonbare bekwaamheid. In beide gevallen geldt dus: alleen doen als je het veilig kunt.
Voor beide groepen gebruiken organisaties vaak de Vilans- of KICK-protocollen als richtlijn. Het verschil zit vooral in de wettelijke basis: bij voorbehouden handelingen staat die basis in de Wet BIG, bij overige risicovolle handelingen leunt het op de zorgvuldigheidseisen en het beleid van je werkgever.
Waarom de verwarring blijft bestaan
Dat de twee begrippen door elkaar lopen, is niet gek. In het dagelijks werk zeg je gewoon dat een handeling risicovol is, en of die nou wel of niet in de Wet BIG is benoemd merk je pas als het spannend wordt. Toch loont het om het onderscheid scherp te hebben. Iemand die denkt dat elke risicovolle handeling voorbehouden is, gaat op zoek naar een opdracht die er niet hoeft te zijn. En andersom: wie denkt dat een handeling zomaar mag omdat die routine voelt, vergeet soms dat er wettelijk een opdracht onder moet liggen. Allebei geeft gedoe, en in het ergste geval onveilige zorg.
Wat dit voor jou betekent
Stel jezelf bij elke handeling twee vragen. Is dit een voorbehouden handeling? Zo ja, dan check je of je zelfstandig bevoegd bent of in opdracht werkt. Is het risicovol maar niet voorbehouden? Dan check je of je bekwaam bent en volgens protocol werkt. In alle gevallen weeg je eerlijk of je het op dit moment veilig kunt. Twijfel je over de indeling, raadpleeg dan de Wet BIG, het overzicht van V&VN of je werkgever. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) toetst uiteindelijk of je bevoegd en bekwaam hebt gewerkt.
Het verschil is geen woordspel. Het bepaalt of je een wettelijke opdracht nodig hebt of dat scholing en zorgvuldigheid volstaan.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen risicovolle en voorbehouden handelingen?
Voorbehouden handelingen zijn een wettelijk benoemde groep binnen de bredere categorie risicovolle handelingen. Alle voorbehouden handelingen zijn risicovol, maar niet elke risicovolle handeling is voorbehouden.
Kun je een voorbeeld geven van het verschil?
Een infuus inbrengen is een voorbehouden handeling, en dus ook risicovol. Een infuuszak verwisselen is wel risicovol, maar niet voorbehouden. Voor de eerste heb je als niet-zelfstandig bevoegde een opdracht nodig, voor de tweede niet.
Heb ik voor risicovolle handelingen ook scholing nodig?
Ja. Ook voor risicovolle handelingen die niet voorbehouden zijn verwacht je werkgever scholing, een protocol en aantoonbare bekwaamheid. Je mag een handeling alleen doen als je die veilig kunt uitvoeren.