week 47 · elke week nieuwe artikeleneditie 2026.47
Reliashelder over bevoegdheid, bekwaamheid en scholing in de zorg
Zorgberoepen

Alleen met 18 ouderen in de avonddienst: welke norm en welke plicht gelden?

Ingrid Bakker
Ingrid Bakkerloopbaanadviseur in de zorg · expert zorgberoepen
Verzorgende loopt in de avond door de gang van een verpleeghuis

Een verzorgende uit de verpleeghuiszorg schreef de Tweede Kamer op persoonlijke titel over een avonddienst waarin ze alleen stond voor 18 zorgvragers. Ze deelde medicatie uit, hielp bij de maaltijd en het toilet, bracht bewoners naar bed, deed een drankenronde en moest haar pauze zelf zien in te passen. Minister Sterk van Langdurige Zorg antwoordde op 3 november in een Kamerbrief. De kern is dat er geen landelijk getal bestaat en dat de bezetting in de eerste plaats bij de werkgever ligt. Sta je zelf in zo’n dienst, dan wil je weten welke regels er dan wel gelden, wat je kunt weigeren en waar je het meldt.

Wat de minister schreef

Volgens Sterk is de overheid geen werkgever in zorg en welzijn, en is er “geen landelijke norm voor het aantal zorgverleners per cliënt”. De benodigde zorg hangt af van de zorgzwaarte en de behoeften van bewoners, en die verschillen per locatie en per moment. Roosters en teamsamenstelling zijn de taak van de aanbieder, net als werktijden en pauzes volgens de Arbeidstijdenwet en de cao.

Ze erkent dat de krapte aanhoudt en dat roosters soms lastig rond te krijgen zijn. Als antwoord noemt ze het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg, minder regeldruk en technologie zoals spraakgestuurd rapporteren, medicijndispensers en beeldschermzorg. In 2030 mag administratie nog maximaal 20 procent van de werktijd kosten. Nieuw personeel wil ze onder meer zoeken bij zij-instromers, vrijwilligers en gepensioneerden, met één grens: medicatie en verpleegtechnische handelingen blijven voor bevoegde en bekwame medewerkers. De brief bevat geen nieuwe norm en geen datum voor extra handen op de afdeling.

Geen getal meer, wel een plicht

Een getal was er vroeger wel. In het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg uit 2017 stond dat er op intensieve zorgmomenten minimaal twee zorgverleners beschikbaar moesten zijn, en dat er overdag en ’s avonds permanent iemand in de huiskamer of gemeenschappelijke ruimte aanwezig was, zo blijkt uit Kamervragen uit 2017. Dat kader is vervangen door het Generiek Kompas, dat sinds 1 juli 2024 in het register van het Zorginstituut staat. De bijbehorende handreiking over de deskundigheidsmix spreekt zelf over het loslaten van de normen voor personeelssamenstelling.

Daarmee is één op 18 niet verboden, maar ook niet vanzelf toegestaan. De plicht staat in artikel 3 van de Wkkgz. De aanbieder organiseert de zorg zo, met voldoende personeel, dat die redelijkerwijs tot goede zorg leidt. Het Kompas vraagt daarbij om een mix die berust op signaleren, beschikbaarheid en samenwerking. Volgens de minister stellen aanbieders die vast in overleg met professionals en cliëntenraden, en leggen ze er jaarlijks verantwoording over af in een openbaar kwaliteitsbeeld.

Dat geeft je twee aanknopingspunten. Zoek het kwaliteitsbeeld van je eigen organisatie op en kijk wat daarin over de avond staat. En vraag hoe je team in dat overleg is betrokken, want artikel 3 van de Wkkgz geeft zorgverleners ook de gelegenheid om invloed uit te oefenen op dit beleid. Dat de inspectie naar bezetting kijkt, bleek bij de zaak waarin ze onder meer te weinig deskundig personeel vaststelde.

Wat je wel en niet kunt weigeren

Een wet die je het recht geeft een dienst te weigeren bij een bepaald aantal bewoners, is er niet. Voor een concrete situatie is het goed om je vakbond te raadplegen, want het hangt af van je contract en de omstandigheden. Wel zijn er drie plekken waar de regels iets zeggen.

Handelingen waarvoor je niet bekwaam bent. Volgens artikel 35 van de Wet BIG voer je een voorbehouden handeling in opdracht alleen uit als je redelijkerwijs mag aannemen dat je bekwaam bent. De opdrachtgever moet volgens artikel 38 waar nodig zorgen voor toezicht en de mogelijkheid om tussen te komen. Vraag dus wie je ’s avonds bereikt en hoe snel diegene er is. We werkten dit uit in ons artikel over een handeling weigeren. Haast verandert ook niets aan de vijf regels voor veilig medicatie toedienen.

Het werk onderbreken. Artikel 29 van de Arbowet geeft een werknemer de bevoegdheid het werk te onderbreken bij ernstig gevaar voor personen dat zo dreigend is dat een toezichthouder niet op tijd kan ingrijpen. Je loon loopt dan door, je mag er niet voor benadeeld worden en je moet het meteen melden. Dat is een smalle uitzondering voor acuut gevaar en geen route voor een drukke dienst. In een verpleeghuis komt daar bovendien bij dat bewoners op je zijn aangewezen, dus stoppen kan zelf ook gevaar opleveren.

Je pauze. Hier is de wet concreter dan veel mensen denken. Werk je langer dan 5,5 uur, dan heb je volgens de regels van de rijksoverheid recht op minimaal 30 minuten pauze, die je mag splitsen in twee keer een kwartier. In een cao mag daarvan worden afgeweken, maar er blijft minimaal één pauze van 15 minuten. Werken zonder pauze mag alleen als je alleen werkt zonder direct contact met een collega die vergelijkbaar werk doet, of als de aard van het werk een pauze onmogelijk maakt. Dat moet dan wel zijn vastgelegd in de cao of een bedrijfsregeling, of schriftelijk zijn afgesproken met de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging. Juist wie alleen staat, kan dus vragen waar dat staat. Duurt je avonddienst 5,5 uur of korter, dan geeft de wet geen recht op pauze en kijk je naar de cao. Meer over de Arbeidstijdenwet staat in ons stuk over chronoroosteren.

Waar je het meldt

Het antwoord van de minister betekent in de praktijk dat het eerste adres je eigen organisatie is. Melden helpt ook om een patroon zichtbaar te maken, zoals we schreven in ons stuk over de alarmbellen in de ouderenzorg. Dit zijn de routes.

  • Incidenten. Ging er iets mis of bijna mis, bijvoorbeeld een medicijnronde die veel te laat kwam, meld dat via de interne procedure die elke aanbieder volgens artikel 9 van de Wkkgz moet hebben. Een calamiteit meldt de aanbieder bij de inspectie, zie ons stuk over calamiteiten melden.
  • De bezetting zelf. Leg je leidinggevende schriftelijk de datum, het aantal bewoners, wie er was en wat er niet lukte voor. Zo blijft het geen losse klacht.
  • Medezeggenschap. De verpleegkundige en verzorgende adviesraad, de ondernemingsraad en de cliëntenraad zijn de plekken waar de deskundigheidsmix op tafel hoort. Een vertrouwenspersoon kan meedenken als je het lastig vindt om dit zelf aan te kaarten.
  • Werktijden en werkdruk. Gaat het over de cao, dan helpt je vakbond. De Arbowet verplicht de werkgever in artikel 3 tot beleid tegen psychosociale arbeidsbelasting, waar werkdruk onder valt. De Nederlandse Arbeidsinspectie houdt daar toezicht op.
  • Buiten de organisatie. Blijft het structureel en onveilig, dan kun je bij de IGJ melden, en ook anoniem. Structureel te weinig bevoegd personeel kan een misstand zijn in de zin van de Wet bescherming klokkenluiders. Hoe je dan beschermd bent, lees je in ons artikel over misstanden melden.

De laatste vraag van de verzorgende, wanneer we als samenleving vinden dat het genoeg is, beantwoordt de minister niet. Ze noemt het een maatschappelijke vraag zonder eenvoudig antwoord. Voor de vraag wat jij morgen in je avonddienst kunt doen, liggen de antwoorden dus vooral in de bovenstaande regels en bij je eigen organisatie.

Ingrid Bakker
loopbaanadviseur in de zorg
Ingrid Bakker

Ingrid schrijft over de verschillende zorgberoepen en wat ze mogen en moeten. Ze werkte zelf als verzorgende IG en weet hoe verwarrend de verschillen tussen functies en registraties kunnen zijn.

ingrid@relias.nl · Meer van Ingrid Bakker →