Medicatie toedienen via een vlindernaald

Een vlindernaald, ook wel vleugelnaald genoemd, wordt in de zorg veel gebruikt om medicatie subcutaan toe te dienen, dus in het onderhuidse vetweefsel. Denk aan pijnbestrijding of vochttoediening in de palliatieve fase. Het is een handige route, maar wel eentje met regels eromheen. Het gaat namelijk om een voorbehouden handeling, en dat betekent iets voor wie het mag doen en onder welke voorwaarden.

Waarom dit een voorbehouden handeling is

Het inbrengen van een subcutane canule of vleugelnaald valt onder de voorbehouden handelingen van de Wet BIG. Die categorie bestaat omdat er risico’s aan verbonden zijn als de handeling verkeerd gebeurt. De wet regelt daarom dat alleen bepaalde professionals, zoals een arts of verpleegkundige, de handeling zelfstandig mogen uitvoeren, of in opdracht van een arts. Het daadwerkelijk toedienen van de medicatie via een reeds ingebrachte naald is vaak een minder zwaar geregelde stap, maar het inbrengen zelf is het gevoelige punt.

Bevoegd en bekwaam: allebei nodig

Bevoegd zijn via je opleiding is niet genoeg. Je moet voor deze specifieke handeling ook bekwaam zijn. Een belangrijk principe uit de Wet BIG is dat onbekwaamheid iemand onbevoegd maakt. Voordat je een vlindernaald inbrengt, stel je jezelf dus de eerlijke vraag: kan ik deze handeling, bij deze cliënt, nu veilig uitvoeren volgens de richtlijn? Twijfel je, dan doe je het niet zonder eerst bijscholing of begeleiding.

Bekwaamheid opbouwen en onderhouden

Het subcutaan inbrengen van een vleugelnaald en toedienen van medicatie met een spuit is een vast onderdeel van de terugkerende scholing rond voorbehouden en risicovolle handelingen. Na die scholing hoor je de handeling zelfstandig in de praktijk te kunnen uitvoeren, gebaseerd op een protocol zoals dat van Vilans. Bekwaam blijven doe je door:

• de handeling regelmatig uit te voeren, zodat je routine niet wegzakt;
• periodieke scholing en toetsing te volgen zoals je werkgever die aanbiedt;
• je bekwaamheid aantoonbaar te maken met een aftekening of bekwaamheidsverklaring.

Werken volgens protocol

Op de werkvloer doe je dit nooit uit het hoofd, maar volgens het geldende protocol. De Vilans-protocollen beschrijven stap voor stap hoe je de vleugelnaald inbrengt, controleert en de medicatie toedient, en waar je op moet letten qua hygiëne, plaats en controle. Voor de bekwaamheid rond medicatie in de langdurige zorg is er daarnaast de V&VN-leidraad, die houvast geeft bij de vraag wie wat mag en hoe je dat borgt. Houd je altijd aan de versie die op jouw werkplek geldt.

Wat je vastlegt

Leg vast wat je doet: welke medicatie, welke dosis, tijdstip en bijzonderheden horen in het zorgdossier. Dat is niet alleen goede zorg, het is ook je verantwoording richting collega’s, de opdrachtgever en zo nodig de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Ben je onzeker over de precieze regels of over je eigen bekwaamheid bij deze handeling, overleg dan met de opdracht gevende arts, je werkgever of je beroepsvereniging voordat je aan de slag gaat.

Veelvoorkomende aandachtspunten

Een paar dingen zie ik in de praktijk vaak terugkomen bij subcutane toediening via een vleugelnaald. Let op de plaats: kies een geschikte, wisselende inbrengplek en beoordeel de huid op roodheid, zwelling of pijn, zeker als de naald langer blijft zitten. Houd de hygiëne strak volgens protocol, want een subcutane toegang is een porte d’entree voor infectie. Controleer je medicatie volgens het dubbelcheck-principe dat op jouw werkplek geldt. En observeer de cliënt na toediening op reacties. Twijfel je ergens over, dan is niet doorgaan altijd een verdedigbare keuze: bij voorbehouden handelingen weegt veiligheid zwaarder dan snelheid, en een collega of de arts erbij halen is professioneel, geen zwaktebod.

Het inbrengen van een subcutane canule is een voorbehouden handeling: bevoegd zijn is niet genoeg, je moet ook bekwaam zijn.

Veelgestelde vragen