Rectale medicatie dien je toe door een zetpil of klysma via de anus in te brengen, volgens het voorschrift van de arts en het protocol van je organisatie. Werk hygiënisch, informeer de cliënt, controleer de zes juisten en leg de toediening vast. Je moet voor de handeling zowel bevoegd als bekwaam zijn.
Rectale medicatie geef je als een cliënt een medicijn niet via de mond kan of mag innemen, bijvoorbeeld bij misselijkheid, slikproblemen of als je snel effect wilt. Het gaat meestal om een zetpil, maar ook om een klysma of rectiole. De handeling zelf is niet ingewikkeld, maar hij raakt de intimiteit van iemand en er zitten duidelijke regels omheen. Op een gewone dienst wil je daarom een vaste werkwijze in je hoofd hebben.
Voor wie is rectaal toedienen en wanneer?
Je kiest voor de rectale route als orale inname niet lukt of niet gewenst is. Denk aan een cliënt die misselijk is en overgeeft, moeite heeft met slikken, of bij wie je een snelle opname wilt omdat het slijmvlies in de endeldarm het middel goed opneemt. De arts bepaalt de route en de dosering in het voorschrift. Jij voert het uit, maar alleen als je daar bevoegd en bekwaam voor bent.
Rectale toediening van gewone medicatie valt in de praktijk vaak onder de handelingen die je volgens voorschrift en protocol mag uitvoeren. Voor risicovollere middelen, zoals opioïden, gelden strengere afspraken. Kijk dus altijd wat het protocol van je eigen organisatie zegt over dit specifieke middel.
Voorbereiding: de zes juisten en privacy
Goede zorg begint bij de controle vooraf. Loop de zes juisten na: de juiste cliënt, het juiste medicijn, de juiste dosis, de juiste toedieningsweg, het juiste tijdstip en de juiste registratie. Lees de bijsluiter of de instructie van de apotheek als je het middel niet dagelijks gebruikt.
- Informeer de cliënt over wat je gaat doen en vraag toestemming. Dit is een intieme handeling, dus rustige uitleg is geen bijzaak.
- Zorg voor privacy. Sluit de deur, gebruik een laken en werk niet gehaast.
- Was je handen en trek handschoenen aan.
- Leg alles klaar: de medicatie, een glijmiddel, tissues en materiaal om af te ronden.
Stap voor stap toedienen
Een praktische volgorde helpt om niets over te slaan:
- Laat de cliënt op de zij liggen, meestal de linkerzij, met de bovenste knie opgetrokken.
- Breng zo nodig wat glijmiddel aan op de zetpil of de tuit.
- Breng de zetpil met de ronde kant voorop rustig in, voorbij de kringspier, zodat hij niet terugglijdt.
- Vraag de cliënt om even te blijven liggen en de billen licht samen te knijpen, zodat het middel op zijn plek blijft en kan werken.
- Ruim af, trek je handschoenen uit en was je handen.
Blijf tijdens de hele handeling letten op de reactie van de cliënt. Voelt het pijnlijk of komt de zetpil er direct weer uit, stop dan en overleg.
Vastleggen en signaleren
Na de toediening leg je vast wat je hebt gegeven, hoe laat en aan wie. Die registratie is niet alleen administratie, het is een veiligheidsstap: de volgende collega weet zo precies wat er is gebeurd. Noteer ook bijzonderheden, zoals dat de zetpil er weer uitkwam of dat de cliënt de handeling weigerde. Bij twijfel over het effect of over bijwerkingen overleg je met de arts.
Bevoegd en bekwaam blijven
Voor elke voorbehouden of risicovolle handeling geldt dat je bevoegd moet zijn (je opleiding geeft je die basis) en bekwaam (je beheerst de handeling op dit moment echt). Bekwaamheid is niet voor altijd. Doe je een handeling lang niet, dan is het verstandig om je opnieuw te laten scholen of onder begeleiding te oefenen. Je werkgever bepaalt vaak hoe lang een bekwaamheid geldig is en wanneer bijscholing nodig is. De kaders hiervoor staan in de Wet BIG. Twijfel je of je een handeling nog veilig kunt uitvoeren, dan mag en moet je dat aangeven.
Rectaal toedienen voelt klein, maar het raakt de intimiteit van iemand. Rustige uitleg en privacy horen net zo bij de handeling als de techniek.
Veelgestelde vragen
Mag ik als verzorgende IG rectale medicatie toedienen?
Ja, mits je bevoegd en bekwaam bent en werkt volgens een voorschrift en het protocol van je organisatie. Voor bepaalde middelen, zoals opioïden, gelden strengere afspraken. Twijfel je, overleg dan met een collega of de arts.
Op welke zij moet de cliënt liggen bij een zetpil?
Meestal op de linkerzij met de bovenste knie opgetrokken, omdat dat aansluit bij de anatomie van de darm. Volg verder altijd de instructie in het protocol of van de apotheek.
Wat doe ik als de zetpil er direct weer uitkomt?
Stop, leg het vast en overleg met de arts of de dosis opnieuw gegeven mag worden. Geef nooit op eigen houtje een tweede zetpil zonder overleg, want dan riskeer je een dubbele dosis.