Ja, een mantelzorger mag insuline spuiten bij een naaste, en ook andere voorbehouden handelingen uitvoeren, zolang de cliënt daarmee instemt en de mantelzorger het kan. De reden staat in één woord van de Wet BIG. Het verbod op voorbehouden handelingen geldt alleen voor wie ze beroepsmatig verricht. Voor jou als verpleegkundige, verzorgende IG of begeleider betekent dat niet dat je je erbuiten kunt houden. Je rol is anders, maar wel duidelijk.
Waarom de Wet BIG niet voor mantelzorgers geldt
Artikel 35 van de Wet BIG verbiedt iedereen die niet zelf bevoegd is om buiten noodzaak beroepsmatig een voorbehouden handeling te verrichten, tenzij dat in opdracht gebeurt en de uitvoerder bekwaam is. Een mantelzorger zorgt voor iemand met wie hij al een band had en doet dat niet vanuit een beroep. Daarom valt hij buiten dat verbod. De Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland noemt in haar vragenlijst over informele zorg en medicatie insuline spuiten als voorbeeld en vergelijkt het met een cliënt die leert zichzelf te injecteren. Wat een zorgprofessional aan de cliënt mag leren, mag hij ook aan een mantelzorger leren.
Hetzelfde geldt in principe voor andere voorbehouden handelingen, zoals het inbrengen van een maagsonde. Hoe zwaarder het risico, hoe belangrijker de instructie en de controle. Kennisprogramma Zorg voor Beter van Vilans schrijft dat mantelzorgers en vrijwilligers niet zomaar riskante handelingen moeten uitvoeren, en dat ze dat doen in opdracht van een bevoegde zorgprofessional en onder voorwaarden.
Mantelzorger of vrijwilliger maakt verschil
Het belangrijkste verschil zit in de aansprakelijkheid. Zorg voor Beter en de VGN zijn daar allebei duidelijk over.
| Mantelzorger | Vrijwilliger | Zorgprofessional | |
|---|---|---|---|
| Valt onder het verbod van artikel 35 | Nee, handelt niet beroepsmatig | Nee, maar de organisatie handelt wel beroepsmatig | Ja |
| Wie beslist dat hij het mag | De cliënt, die moet instemmen | De zorgorganisatie | De opdrachtgever en de professional zelf |
| Aansprakelijk als het misgaat | De mantelzorger zelf, ook in een instelling | De zorgorganisatie, tenzij er opzet in het spel is | De professional en de organisatie |
Een vrijwilliger moet volgens de VGN aan dezelfde eisen voldoen als een zorgmedewerker, en de organisatie moet weten of hij geschoold en bekwaam is en blijft. Bij een mantelzorger ligt dat anders. Die is zelf verantwoordelijk, en volgens Zorg voor Beter is het daarom onterecht als een instelling uit angst voor aansprakelijkheid een mantelzorger tegenhoudt.
Wat jij als zorgprofessional regelt
Ook al valt de mantelzorger buiten de wet, de zorgorganisatie houdt een zorgplicht voor de cliënt. De VGN noemt de randvoorwaarden die de organisatie hoort te bieden, zoals een duidelijke toedieninstructie, werkafspraken, waar nodig scholing en een vast aanspreekpunt voor vragen. Concreet betekent dat voor jou dat je de handeling goed voordoet en laat oefenen, dat je in het dossier vastlegt wie wat doet, hoe dat gaat en wie het overneemt als de mantelzorger er niet is, en dat je blijft signaleren of het goed gaat. Gaat het niet goed, dan stuur je bij of neem je het over.
Let op het woord onbetaald. De VGN omschrijft informele zorg als onbetaalde zorg door mantelzorgers of vrijwilligers. Krijgt een naaste geld voor de zorg, bijvoorbeeld uit een persoonsgebonden budget, dan past hij niet meer vanzelf in die omschrijving. Vraag in zo een situatie na hoe de organisatie ermee omgaat, en leg de afspraken minstens zo zorgvuldig vast als bij een vrijwilliger.
Let ook op de toestemming. Is de cliënt zelf niet in staat om over zijn medicatie te beslissen, dan geeft zijn wettelijk vertegenwoordiger toestemming, en dat kan dezelfde persoon zijn als de mantelzorger. Leg ook dat vast.
Twijfel je of een handeling bij een mantelzorger verantwoord is, bespreek het dan met de arts of verpleegkundige die de opdracht voor de cliënt heeft gegeven. Hoe de opdracht en de bekwaamheid voor beroepskrachten werken, lees je in ons stuk over insuline geven als verzorgende IG. En wat het verschil is tussen voorbehouden en risicovolle handelingen, staat in deze uitleg.