Voorbehouden handelingen zijn risicovolle handelingen die de Wet BIG uitdrukkelijk voorbehoudt aan bepaalde beroepen, omdat ze schade kunnen veroorzaken bij ondeskundig gebruik. Zelfstandig bevoegd zijn onder meer artsen, tandartsen, verloskundigen, physician assistants en verpleegkundig specialisten, elk binnen hun deskundigheidsgebied. Anderen, zoals verpleegkundigen, mogen ze in opdracht uitvoeren als ze bekwaam zijn.
Voorbehouden handelingen zijn het hart van de Wet BIG en tegelijk de plek waar op de werkvloer de meeste onduidelijkheid over bestaat. De kern is simpel: sommige handelingen zijn zo risicovol dat de wet ze niet zomaar aan iedereen overlaat.
Wat zijn voorbehouden handelingen?
Een voorbehouden handeling is een handeling die gezondheidsschade kan veroorzaken als iemand die onzorgvuldig of ondeskundig uitvoert. Daarom heeft de wetgever ze voorbehouden aan bepaalde beroepen. De lijst met categorieen staat in de Wet BIG, in het artikel dat over voorbehouden handelingen gaat. Denk aan handelingen als het inbrengen van een infuus of catheter, injecties geven, puncties, het onder narcose brengen en operatieve ingrepen. Het gaat dus niet om alle zorg, maar om een afgebakende groep risicovolle handelingen.
Wie mag ze zelfstandig uitvoeren?
De Wet BIG wijst voor voorbehouden handelingen zelfstandig bevoegde beroepen aan. Artsen mogen in principe alle voorbehouden handelingen indiceren en uitvoeren. Tandartsen, verloskundigen, physician assistants en verpleegkundig specialisten zijn zelfstandig bevoegd binnen hun eigen deskundigheidsgebied. Zelfstandig bevoegd betekent twee dingen tegelijk: je mag zelf de indicatie stellen (bepalen dat de handeling nodig is) en je mag haar zelf uitvoeren.
Werken in opdracht: bevoegd door verlengde arm
De meeste verpleegkundigen en verzorgenden zijn niet zelfstandig bevoegd, maar mogen voorbehouden handelingen wel uitvoeren in opdracht van een zelfstandig bevoegde. Dat noemen we ook wel de verlengde arm. Voor zo’n opdracht gelden voorwaarden: er moet een opdracht van een bevoegde zijn, er moet zo nodig toezicht en de mogelijkheid tot tussenkomst zijn, en jij moet bekwaam zijn om de handeling uit te voeren. Ontbreekt een van die voorwaarden, dan wringt het juridisch.
Bevoegd is niet hetzelfde als bekwaam
Dit is het punt waar het in de praktijk vaak misgaat. Een opdracht geeft je de bevoegdheid, maar de bekwaamheid moet je zelf hebben. Ben je niet bekwaam voor een specifieke handeling, dan mag je haar niet uitvoeren, ook niet met een opdracht. Andersom geldt dat je bekwaamheid moet kunnen aantonen, bijvoorbeeld met een bekwaamheidsverklaring of via de scholing en aftekening die je werkgever hanteert. Twijfel je of je bekwaam bent, dan is de veilige keuze om de handeling niet te doen en het te overleggen.
Hoe je je bekwaamheid vastlegt
Omdat de wet je verantwoordelijk houdt voor je eigen bekwaamheid, is het slim om die aantoonbaar te maken. In de praktijk gebeurt dat via scholing, oefenen onder begeleiding en een aftekenmoment waarop een bevoegde bevestigt dat je de handeling beheerst. Veel organisaties werken met een bekwaamheidsregister of een periodieke herbeoordeling, zodat duidelijk blijft wie welke handeling nog mag doen. Kun je een tijd een handeling niet uitvoeren, dan kan je bekwaamheid vervagen en is bijscholing of opnieuw aftekenen op zijn plaats. Zo blijft de koppeling tussen mogen en kunnen zichtbaar, ook voor een inspectie of tuchtcollege.
Waar je dit terugvindt
De precieze verdeling van beroepen en handelingen verandert af en toe, bijvoorbeeld als een beroep zelfstandige bevoegdheid krijgt. Voor de actuele stand kijk je bij het BIG-register, de V&VN of de toelichting van je eigen beroepsvereniging. Voor je dagelijkse werk is vooral het protocol van je werkgever leidend: dat vertaalt de wettelijke regels naar wat op jouw afdeling is afgesproken.
Een opdracht maakt je nog niet bekwaam: je mag een voorbehouden handeling alleen doen als je haar ook echt veilig kunt uitvoeren.
Veelgestelde vragen
Wat is een voorbehouden handeling?
Een voorbehouden handeling is een risicovolle handeling die de Wet BIG aan bepaalde beroepen voorbehoudt, omdat ondeskundig uitvoeren schade kan veroorzaken. Voorbeelden zijn injecties, een infuus of catheter inbrengen en puncties.
Mag een verpleegkundige voorbehouden handelingen uitvoeren?
Ja, maar meestal niet zelfstandig. Een verpleegkundige mag een voorbehouden handeling uitvoeren in opdracht van een zelfstandig bevoegde, mits aan de voorwaarden is voldaan en de verpleegkundige bekwaam is.
Wat is het verschil tussen bevoegd en bekwaam?
Bevoegd betekent dat je de handeling volgens de wet of via een opdracht mag doen. Bekwaam betekent dat je haar ook daadwerkelijk veilig kunt uitvoeren. Zonder bekwaamheid mag je een voorbehouden handeling niet doen, ook niet met een opdracht.