De Wet BIG regelt niet álle risicovolle handelingen, maar alleen de voorbehouden handelingen: een aparte groep die zo risicovol is dat de wet ze afschermt. De overige risicovolle handelingen staan niet in de Wet BIG, maar worden binnen zorginstellingen geregeld via protocollen, bekwaamheidseisen en de WKKGZ.
Er bestaat een hardnekkig misverstand dat ik graag rechtzet: mensen denken dat de Wet BIG álle risicovolle handelingen regelt. Dat is niet zo, en dat verschil is belangrijk voor hoe je op de werkvloer verantwoordelijkheid draagt.
Wat de Wet BIG wél regelt
De Wet BIG richt zich op een specifieke groep: de voorbehouden handelingen. Dat zijn risicovolle handelingen die de wetgever zo gevaarlijk vond dat hij ze heeft afgeschermd, zoals injecties, catheterisaties, puncties en heelkundige handelingen. Deze staan aangewezen in de wet (artikel 36) en mogen alleen door bevoegde en bekwame zorgverleners worden uitgevoerd, vaak in opdracht van een arts.
Wat de Wet BIG níét apart regelt
Hier zit de kern. Er is een veel grotere groep risicovolle handelingen die niet met naam in de Wet BIG staat. Denk aan het verwisselen van een infuuszak, sondevoeding toedienen, complexe wondzorg of zwachtelen bij vaatproblemen. Risicovol, absoluut, maar niet voorbehouden. De Wet BIG dekt maar een deel van wat je op een dienst tegenkomt, de rest ligt bij je werkgever.
Waar de verantwoordelijkheid dan ligt
Voor de risicovolle handelingen die niet voorbehouden zijn, ligt de verantwoordelijkheid vooral bij de zorginstelling. Via de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (WKKGZ) moet een werkgever verantwoorde zorg leveren. In de praktijk vertaalt zich dat naar protocollen, scholing en een bekwaamheidsregistratie. Je organisatie bepaalt dus welke handelingen bij jullie als risicovol gelden en hoe je laat zien dat je ze veilig kunt doen.
Bekwaamheid is de rode draad
Of een handeling nu voorbehouden is of alleen risicovol, in beide gevallen draait het om bekwaamheid. Je moet de handeling veilig kunnen uitvoeren en dat kunnen aantonen. Voel je je niet bekwaam, dan doe je de handeling niet, ongeacht of hij in de Wet BIG staat. Dat is geen zwakte, dat is professioneel handelen. In mijn ervaring gaat het vaker mis bij de handelingen die niet voorbehouden zijn, juist omdat ze routineus lijken en de wettelijke rem ontbreekt.
Een voorbeeld uit de praktijk
Ik gebruik graag het infuus als voorbeeld, omdat het het verschil zo helder maakt. Het inbrengen van een infuus is een voorbehouden handeling: de Wet BIG bepaalt wie dat mag en onder welke voorwaarden. Het verwisselen van de infuuszak daarna is risicovol, maar niet voorbehouden. Toch kan een verkeerde vloeistof of een fout in de doorloopsnelheid net zo schadelijk zijn. De wet trekt hier een grens die voor de patiënt weinig uitmaakt, en dat is precies waarom je je bij beide soorten handelingen even scherp moet opstellen. Wie alleen let op wat de Wet BIG voorschrijft, mist het grootste deel van de handelingen waar in een gewone dienst iets kan misgaan.
Wat je zelf kunt doen
Houd je eigen bekwaamheid bij en wees eerlijk over wat je een tijd niet hebt gedaan, want bekwaamheid slijt. Ken de protocollen van je eigen team en vraag na als iets onduidelijk is. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) kijkt bij toezicht juist of instellingen dit op orde hebben. Bij twijfel over wat je mag en moet, zijn de Wet BIG, de protocollen van je werkgever en de afspraken in je team samen je leidraad.
De Wet BIG dekt maar een deel van wat je op een dienst tegenkomt, de rest ligt bij je werkgever.
Veelgestelde vragen
Staan alle risicovolle handelingen in de Wet BIG?
Nee. De Wet BIG benoemt alleen de voorbehouden handelingen. Veel andere risicovolle handelingen staan niet in de wet en worden geregeld door je werkgever via protocollen en bekwaamheidseisen, onder de WKKGZ.
Wie is verantwoordelijk voor risicovolle handelingen die niet voorbehouden zijn?
Vooral de zorginstelling. Onder de WKKGZ moet de werkgever verantwoorde zorg borgen, dus bepalen welke handelingen risicovol zijn, welke scholing daarbij hoort en hoe bekwaamheid wordt aangetoond.
Maakt het voor mij als zorgverlener uit of iets voorbehouden of alleen risicovol is?
Voor de regels rond opdracht en bevoegdheid wel, maar voor de zorgvuldigheid niet. In beide gevallen moet je bekwaam zijn en veilig werken. Voel je je niet bekwaam, dan doe je de handeling niet.