De WGBO regelt de rechten en plichten rond een geneeskundige behandeling. Voor zorgprofessionals betekent dat onder meer: begrijpelijk uitleggen, ruimte geven voor een keuze, toestemming respecteren en zorgvuldig omgaan met het dossier. Het vertrekpunt is de patiënt die kan meebeslissen over de eigen zorg.
Wat betekent WGBO?
WGBO staat voor Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst. De regels gaan over de verhouding tussen patiënt en hulpverlener. Volgens de Rijksoverheid horen daarbij rechten op informatie, overleg, privacy en toegang tot het medisch dossier. Een patiënt mag ook een voorgestelde behandeling weigeren.
In een dienst merk je de WGBO vaak juist bij kleine momenten. Iemand trekt een arm terug, stelt dezelfde vraag opnieuw of zegt dat de uitleg te snel gaat. Dat zijn aanleidingen om na te gaan of de patiënt begrijpt wat er wordt voorgesteld en ermee instemt. Een afgevinkte taak vertelt daar weinig over.
Informatie komt vóór toestemming
De KNMG licht informed consent toe als de samenhang tussen informeren en toestemming vragen. Bespreek doel, aard, relevante risico’s en alternatieven van de behandeling op een begrijpelijke manier. Ook afzien van behandeling hoort bij de mogelijkheden die besproken kunnen worden. Een handtekening vervangt dat gesprek niet.
Een bruikbare voorbereiding is om drie vragen uit te schrijven: wat moet deze patiënt vandaag kunnen beslissen, welke informatie heeft die daarvoor nodig en wie kan vragen buiten mijn deskundigheid beantwoorden? Daarmee houd je het gesprek gericht. Vraag vervolgens welke zorgen of verwachtingen de patiënt zelf heeft. Misschien gaat de grootste zorg over thuis kunnen blijven of een mantelzorger ontlasten.
Laat iemand in eigen woorden vertellen wat er is afgesproken. Presenteer dat als controle van jouw uitleg, bijvoorbeeld: “Ik wil weten of ik het helder heb verteld.” Zo voorkom je dat het een kennistoets lijkt. Komt er een ander beeld terug, geef dan opnieuw uitleg of betrek de verantwoordelijke behandelaar.
Omgaan met twijfel of weigering
Een weigering vraagt eerst om een gesprek. Is er angst, een misverstand, pijn, een praktische belemmering of een bewuste afweging? Beschrijf wat iemand zegt en welke uitleg is gegeven. Gebruik geen etiket als “lastig” wanneer je ook feitelijk kunt vastleggen dat iemand een voorstel afwijst en waarom.
Twijfel over beslisvaardigheid vraagt om een passende beoordeling door de verantwoordelijke professional. Een diagnose, leeftijd of afwijkende keuze is op zichzelf geen reden om de patiënt buiten het gesprek te plaatsen. Bij minderjarigen, vertegenwoordiging, acute situaties en onvrijwillige zorg kunnen aanvullende regels gelden. Volg daarvoor het actuele beleid en vraag tijdig deskundig overleg.
Stel dat een patiënt eerst akkoord ging maar vlak voor een onderzoek terughoudend wordt. Ga dan na wat er is veranderd en informeer de behandelaar. De eerdere instemming is geen reden om nieuwe bezwaren te negeren. Maak ook duidelijk wie het vervolg oppakt, zodat de patiënt niet steeds hetzelfde verhaal hoeft te vertellen.
Wat leg je vast en welke wet hoort erbij?
Noteer de relevante besproken keuzes, belangrijke vragen, toestemming of weigering en vervolgafspraken volgens de afspraken van je organisatie. Schrijf concreet genoeg voor de collega die de zorg overneemt. “Alles besproken” maakt minder duidelijk dan een korte beschrijving van de zorgvraag en de gemaakte afspraak.
De WGBO heeft een andere invalshoek dan de Wet BIG, die onder meer beroepsuitoefening en bevoegdheden regelt. De Wkkgz gaat onder andere over kwaliteit, klachten en geschillen. In één zorgsituatie kunnen verschillende wetten naast elkaar relevant zijn. Een juiste bevoegdheid neemt de noodzaak van goede uitleg en toestemming niet weg.
Bespreek in het team waar terugkerende knelpunten zitten. Is patiënteninformatie beschikbaar in begrijpelijke taal? Is duidelijk wie uitleg geeft wanneer het behandelplan verandert? En weet een nieuwe collega waar vragen over vertegenwoordiging terechtkunnen? Zulke afspraken maken patiëntenrechten zichtbaar in het dagelijkse werk. Meer onderwerpen over professioneel handelen vind je bij zorg in de praktijk.
Veelgestelde vragen
Is toestemming altijd schriftelijk nodig?
Nee. De passende vorm hangt af van de situatie. Goede informatie en geldige toestemming blijven wel nodig; bij ingrijpende behandelingen is expliciete instemming en zorgvuldige vastlegging belangrijk.
Mag een patiënt nee zeggen?
Ja, weigeren hoort bij de patiëntenrechten. Bespreek de gevolgen en alternatieven. Voor bijzondere situaties, zoals onvrijwillige zorg, gelden afzonderlijke voorwaarden.
Gaat de WGBO alleen over artsen?
Nee. Ook andere zorgprofessionals krijgen met deze regels te maken binnen de geneeskundige behandeling. Je concrete verantwoordelijkheid hangt samen met je rol en werkzaamheden.