De 14 waar mensen naar zoeken zijn eigenlijk de voorbehouden handelingen uit artikel 36 van de Wet BIG: categorieën handelingen die de wet reserveert voor bepaalde beroepen omdat ze zonder de juiste kennis vrijwel zeker schade opleveren. Risicovolle handelingen zijn een bredere groep die niet als zodanig in de wet staat, maar waar op de werkvloer wel scholing en een bewezen bekwaamheid bij horen.
Waar die veertien vandaan komen
Als iemand het over de veertien handelingen heeft, gaat het bijna altijd over de voorbehouden handelingen. Die staan in artikel 36 van de Wet BIG. De wetgever heeft daar een lijst categorieën opgenomen die zoveel risico geven dat niet zomaar iedereen ze mag uitvoeren. Alleen wie bevoegd en bekwaam is, mag eraan beginnen.
Belangrijk om te weten: de wet spreekt zelf niet over risicovolle handelingen. Dat is een term die de zorg in de praktijk gebruikt voor handelingen die ook risico geven, maar die niet in dat wetsartikel staan. Denk aan sondevoeding of het toedienen van bepaalde medicatie. Die scheiding raakt op de werkvloer snel vertroebeld, en dat is precies waar collega’s op de dienst het over eens moeten worden.
De voorbehouden handelingen op een rij
Dit zijn de categorieën die de Wet BIG als voorbehouden aanmerkt:
- heelkundige (chirurgische) handelingen
- verloskundige handelingen
- endoscopieën
- catheterisaties
- injecties
- puncties
- narcose
- gebruik van radioactieve stoffen en ioniserende straling
- electieve cardioversie
- defibrillatie
- elektroconvulsieve therapie
- steenvergruizing
- kunstmatige fertilisatie
- het voorschrijven van UR-geneesmiddelen
Het zijn categorieën, geen losse taken. Onder injecties valt bijvoorbeeld een hele reeks handelingen die je in de wijk of op de afdeling dagelijks tegenkomt.
Voorbehouden of risicovol: waar het in de praktijk door elkaar loopt
In gesprekken met collega’s merk ik dat mensen elke lastige handeling al snel voorbehouden noemen. Dat klopt niet altijd. Een handeling is voorbehouden als die op de lijst hierboven staat. Staat de handeling er niet op, dan kan die nog steeds risicovol zijn en om scholing vragen, maar de wettelijke regels rond opdracht en bekwaamheid gelden dan strikt genomen anders.
Voor jou op de vloer maakt dat verschil minder uit dan het lijkt. Voor beide groepen geldt hetzelfde principe: begin er niet aan als je je niet zeker voelt, en zorg dat helder is wie de opdracht heeft gegeven.
Wat dit voor jou op de werkvloer betekent
Verpleegkundigen en verzorgenden IG mogen voorbehouden handelingen niet zelfstandig indiceren. Je werkt in opdracht van iemand die daar wel zelfstandig bevoegd voor is, meestal een arts. Die opdracht, jouw bekwaamheid en toezicht dat geregeld is als dat nodig is, vormen samen de basis om veilig te mogen handelen.
Twijfel je of een handeling in jouw situatie voorbehouden is, kijk dan naar het protocol van je organisatie en overleg met je leidinggevende of de arts. De inspectie (IGJ) let er bij toezicht op of instellingen dit netjes geregeld hebben.
Een misverstand dat ik vaak hoor: dat de lijst per instelling verschilt. Dat is niet zo. De voorbehouden handelingen liggen in de Wet BIG vast en zijn overal hetzelfde. Wat wel per organisatie verschilt, is welke scholing en welke afspraken eromheen gelden en hoe de opdracht wordt vastgelegd. Als je bij een nieuwe werkgever begint, is dat het eerste om na te vragen.
Bevoegd en bekwaam, allebei nodig
De lijst kennen is het begin, niet het einde. Een voorbehouden handeling mag je pas doen als je er bevoegd voor bent en je jezelf ook echt bekwaam voelt en kunt aantonen dat je het veilig kunt. Die twee horen bij elkaar. Op de dienst betekent dat: als je een handeling een tijd niet hebt gedaan, ben je misschien nog wel bevoegd, maar niet meer vanzelf bekwaam. Dan is het eerlijker om het aan te geven dan door te zetten.
Op de werkvloer hoor ik ze door elkaar gebruiken, maar de wet kent alleen voorbehouden handelingen. Risicovol is een term die de zorg zelf gebruikt.
Veelgestelde vragen
Staan de veertien handelingen letterlijk zo in de Wet BIG?
De Wet BIG noemt in artikel 36 een reeks voorbehouden handelingen. Het exacte aantal en de indeling worden vaak als veertien samengevat, maar het gaat om categorieën. Voor de actuele tekst kun je het beste de wet zelf of het BIG-register raadplegen.
Wat is het verschil tussen een voorbehouden en een risicovolle handeling?
Een voorbehouden handeling staat als zodanig in de Wet BIG en is aan bepaalde beroepen voorbehouden. Een risicovolle handeling geeft ook risico op schade, maar staat niet in de wet. Beide vragen om scholing en aantoonbare bekwaamheid.
Mag ik als verpleegkundige deze handelingen zelfstandig doen?
Nee, verpleegkundigen en verzorgenden IG voeren voorbehouden handelingen uit in opdracht van een zelfstandig bevoegde, meestal een arts. Je moet daarbij zelf bekwaam zijn en dat kunnen aantonen.