Bekwaamheid betekent dat je op dit moment de kennis en de vaardigheid hebt om een handeling veilig en goed uit te voeren, bij deze patiënt en in deze situatie. Het zegt iets over wat jij persoonlijk aankunt, los van je diploma. Bekwaam blijf je alleen door de handeling te blijven doen en je kennis bij te houden.
Als praktijkopleider krijg ik deze vraag vaak van collega’s die net van school komen: ik heb toch mijn diploma, dan ben ik toch bekwaam? Was het maar zo simpel. Bekwaamheid is een woord dat in de zorg een heel precieze lading heeft, en het is goed om te weten wat het echt betekent voordat je aan een risicovolle handeling begint.
Wat bekwaamheid precies betekent
Bekwaamheid betekent dat je de kennis en de vaardigheid hebt om een bepaalde handeling veilig en vakkundig uit te voeren. Niet in het algemeen, maar concreet: deze handeling, bij deze patiënt, in deze situatie. Je weet wat je doet, je weet waaróm je het doet, en je herkent het als er iets misgaat.
Het gaat dus om twee dingen tegelijk. Kennis: begrijp je de handeling, de risico’s en wat je moet doen bij complicaties? En vaardigheid: kun je het met je handen ook echt, routineus genoeg om het veilig te doen? Ontbreekt een van beide, dan ben je op dat moment niet bekwaam.
Bekwaamheid is iets van jou, niet van je diploma
Dit is het punt waar het in de praktijk vaak misgaat. Een diploma zegt dat je iets ooit geleerd en getoetst hebt. Bekwaamheid zegt of je het vandaag, nu, nog steeds veilig kunt. Die twee lopen uiteen. Iemand die drie jaar geen infuus meer heeft geprikt, is nog steeds bevoegd, maar of diegene nog bekwaam is, dat is een eerlijke vraag die je aan jezelf moet stellen.
Bekwaamheid is daarom altijd individueel en momentgebonden. Twee verpleegkundigen met dezelfde opleiding kunnen voor precies dezelfde handeling de een wel en de ander niet bekwaam zijn. En jij kunt vandaag bekwaam zijn voor iets waar je volgend jaar, zonder oefening, weer boven moet gaan nadenken.
Hoe je bekwaamheid opbouwt en onderhoudt
Bekwaam word je niet in een middag. Het bouwt op door de handeling te leren, te oefenen onder begeleiding, en hem daarna regelmatig zelf te doen. Onderhouden werkt net zo: blijf je een handeling doen, dan blijf je erin. Doe je het maanden niet, dan zakt het weg, hoe vervelend dat ook is om toe te geven.
- Leren: de handeling, de risico’s en de theorie erachter onder de knie krijgen.
- Oefenen: eerst onder toezicht, tot je het zelfstandig aankunt.
- Onderhouden: blijven doen en je kennis bijhouden via scholing.
- Herkennen wanneer het wegzakt: eerlijk zijn als je te lang uit de routine bent.
Bekwaamheid aantoonbaar maken
In de zorg moet je bekwaamheid niet alleen voelen, je moet het ook kunnen laten zien. Veel organisaties leggen dit vast in een bekwaamheidsverklaring: een document waarin staat dat je een bepaalde handeling geoefend, getoetst en beheerst. Zo’n verklaring is meestal een tijd geldig en wordt daarna opnieuw beoordeeld. Hoe dat precies is geregeld, verschilt per werkgever, dus check het beleid op jouw afdeling.
Een bekwaamheidsverklaring is geen formaliteit voor de map. Het is je bewijs, richting je werkgever en richting de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), dat je een risicovolle of voorbehouden handeling verantwoord uitvoert.
Wat de Wet BIG hierover zegt
De Wet BIG koppelt bekwaamheid aan bevoegdheid: voor voorbehouden handelingen geldt dat je pas mag handelen als je er ook bekwaam voor bent. Kort gezegd: bekwaam is bevoegd. Ben je niet bekwaam, dan hoor je de handeling niet uit te voeren, ook al mag je het op papier. Die verantwoordelijkheid ligt bij jou als professional, niet alleen bij je werkgever. Twijfel je of je bekwaam bent, kijk dan naar het beleid van je werkgever en overleg met een collega of leidinggevende.
Wanneer je een handeling beter niet doet
De eerlijkste vaardigheid die je kunt hebben, is nee durven zeggen. Voel je je niet bekwaam, bijvoorbeeld omdat je een handeling lang niet hebt gedaan of de situatie ingewikkelder is dan gewoon, dan is de veilige keuze om het niet zelf te doen. Vraag om begeleiding, laat je bijscholen, of geef de handeling door aan iemand die er wel bekwaam voor is. Dat is geen zwakte, dat is precies wat bekwaamheid van je vraagt.
Een diploma zegt dat je iets ooit hebt geleerd. Bekwaamheid zegt of je het vandaag nog veilig kunt.
Veelgestelde vragen
Ben ik automatisch bekwaam als ik mijn diploma heb?
Nee. Je diploma maakt je bevoegd, maar bekwaamheid gaat over of je een handeling nu nog veilig kunt uitvoeren. Doe je iets lang niet, dan kan je bekwaamheid wegzakken terwijl je bevoegdheid blijft.
Hoe toon ik aan dat ik bekwaam ben?
Meestal via een bekwaamheidsverklaring waarin staat dat je de handeling geoefend, getoetst en beheerst. Je werkgever bepaalt hoe dat precies is geregeld en hoelang zo’n verklaring geldig is.
Wat moet ik doen als ik me niet bekwaam voel?
Voer de handeling dan niet zelfstandig uit. Vraag om begeleiding of bijscholing, of laat een bekwame collega het overnemen. De verantwoordelijkheid om alleen te doen wat je veilig kunt, ligt bij jou.