Bekwaam in de zorg betekent dat je een handeling aantoonbaar veilig en volgens de laatste inzichten kunt uitvoeren: je hebt de kennis, de vaardigheid en genoeg ervaring, en houdt die op peil. Voor voorbehouden en risicovolle handelingen koppelt de Wet BIG bekwaamheid aan bevoegdheid. Ben je niet bekwaam, dan voer je de handeling niet uit, ook al mag je het formeel.
Op de werkvloer is bekwaam geen mooi woord uit een functieomschrijving, het is de vraag die je jezelf stelt vlak voordat je een handeling doet: kan ik dit veilig? In de zorg heeft dat woord een duidelijke betekenis en een wettelijke basis. Ik leg uit wat bekwaamheid inhoudt en hoe je die in de praktijk aantoonbaar houdt.
Wat bekwaamheid in de zorg inhoudt
Bekwaam ben je in de zorg als je een handeling daadwerkelijk beheerst. Dat betekent dat je de kennis erachter begrijpt, de vaardigheid regelmatig uitvoert, op de hoogte bent van de laatste inzichten en dat je dit kunt onderbouwen. Het draait om de vraag kan ik dit, niet om de vraag mag ik dit. Die tweede vraag gaat over bevoegdheid.
Bekwaam en bevoegd: de koppeling in de Wet BIG
De Wet BIG regelt de zogeheten voorbehouden handelingen: handelingen die zoveel risico voor de patiënt met zich meebrengen dat ze alleen door bevoegde en bekwame zorgverleners mogen worden gedaan. Denk aan injecteren, katheteriseren of het toedienen van bepaalde medicatie. De hoofdregel is helder: wie een voorbehouden handeling uitvoert, moet dat bevoegd en bekwaam doen. Bekwaamheid is daarbij geen extraatje maar een voorwaarde. Ben je niet bekwaam, dan ontbreekt de basis om de handeling veilig te doen.
Hoe je bekwaamheid aantoonbaar maakt
Bekwaam voelen is één ding, het kunnen laten zien is een tweede. In de praktijk gebruiken organisaties hiervoor een paar vaste middelen:
- Een bekwaamheidsverklaring waarin is vastgelegd dat je een handeling beheerst.
- Aftoetsen of scholing op vaste momenten, zodat je vaardigheid actueel blijft.
- Registratie van hoe vaak en wanneer je een handeling uitvoert.
Als kwaliteitsverpleegkundige zie ik dat teams hier vaak tegenaan lopen: iemand is ooit afgetekend, maar heeft de handeling daarna nauwelijks nog gedaan. Op papier bekwaam, in de praktijk uit de routine. Daar zit precies het risico.
Bekwaamheid kan verlopen
Dit is het belangrijkste om te onthouden: bekwaamheid is een momentopname, geen bezit voor het leven. Voer je een handeling lange tijd niet uit, dan neemt je vaardigheid af, hoe goed je vroeger ook was. Het is je eigen professionele verantwoordelijkheid om dat te signaleren en, als het nodig is, om bijscholing of begeleiding te vragen voordat je de handeling weer oppakt. Werk daarbij altijd volgens het bekwaamheidsbeleid van je eigen organisatie.
Wat als je je niet bekwaam voelt
Voel je je niet bekwaam voor een handeling, dan voer je die niet uit, ook niet als je er formeel bevoegd voor bent en ook niet onder tijdsdruk. Dat mag, dat hoort en dat is professioneel handelen. Geef het aan bij een collega of je leidinggevende en zoek naar een veilige oplossing. Bij een klacht of incident kijken het Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) uitdrukkelijk of iemand niet alleen bevoegd, maar ook echt bekwaam was. Nee zeggen op het juiste moment is dus geen falen, het is de kern van veilige zorg.
Wat dit betekent voor je team
Bekwaamheid is niet alleen een zaak tussen jou en jezelf, het is ook een teamverantwoordelijkheid. In een team waarin je open kunt zeggen dat je een handeling even niet meer durft, ontstaan minder onveilige situaties dan in een team waar iedereen zich groter houdt dan hij is. Als kwaliteitsverpleegkundige merk ik dat een korte, eerlijke check tijdens de overdracht (wie kan wat, en wie moet weer eens aftoetsen) meer oplevert dan een dik protocol dat niemand leest. Houd het klein en concreet, dan blijft bekwaamheid iets waar een team op een gewone dienst echt mee kan werken.
Bekwaamheid is een momentopname: wat je vorig jaar veilig deed, kun je vandaag verleerd zijn.
Veelgestelde vragen
Wat betekent bekwaam in de zorg?
Dat je een handeling aantoonbaar veilig kunt uitvoeren: je hebt de kennis, de vaardigheid en genoeg recente ervaring. Het gaat om de vraag of je iets kunt, niet of je het mag.
Kan mijn bekwaamheid verlopen?
Ja. Bekwaamheid is een momentopname. Doe je een handeling lange tijd niet, dan kan je vaardigheid afnemen. Het is je eigen verantwoordelijkheid om dat te signaleren en zo nodig bijscholing te vragen.
Wat doe ik als ik me niet bekwaam voel?
Dan voer je de handeling niet uit, ook al ben je er bevoegd voor. Geef het aan bij een collega of leidinggevende en zoek een veilige oplossing. Dat is professioneel handelen, geen falen.