De Wet BIG wijst in artikel 36 veertien categorieën handelingen aan als voorbehouden handelingen. Het zijn ingrepen met een te groot risico als iemand zonder de juiste deskundigheid ze uitvoert, zoals injecties, katheterisaties en heelkundige handelingen. Alleen wie daartoe zelfstandig bevoegd is, of in opdracht en bekwaam werkt, mag ze uitvoeren.
De Wet BIG kent een korte, gesloten lijst van handelingen die zo risicovol zijn dat de wet ze uitdrukkelijk voorbehoudt aan bepaalde beroepen. Die lijst staat in artikel 36 en telt veertien categorieën. Ze klinken abstract, maar het gaat om dingen die je op de werkvloer dagelijks tegenkomt: een injectie zetten, een katheter inbrengen, bloed prikken.
Wat een voorbehouden handeling precies is
Een voorbehouden handeling is een medische handeling die onaanvaardbare risico’s voor de patiënt oplevert wanneer iemand zonder de juiste deskundigheid ze uitvoert. Daarom mag niet iedereen ze zomaar doen. De wetgever heeft ze bewust beperkt tot een vaste lijst: staat een handeling er niet op, dan is het formeel geen voorbehouden handeling, ook al voelt die soms wel risicovol.
De veertien categorieën op een rij
- heelkundige (chirurgische) handelingen
- verloskundige handelingen
- endoscopieën
- catheterisaties
- injecties
- puncties
- narcose
- handelingen met radioactieve stoffen of ioniserende straling
- electieve cardioversie
- defibrillatie
- elektroconvulsieve therapie
- steenvergruizing (lithotripsie)
- kunstmatige fertilisatie
- het voorschrijven van UR-geneesmiddelen (uitsluitend op recept)
Het zijn categorieën, geen losse handelingen. Onder injecties valt bijvoorbeeld zowel een subcutane prik als een intraveneuze toediening.
Wie ze mag uitvoeren
De wet kent twee routes. Sommige beroepen zijn zelfstandig bevoegd: zij mogen de indicatie stellen en de handeling zelf uitvoeren, denk aan artsen, tandartsen en verloskundigen, elk binnen hun eigen deskundigheidsgebied. Andere professionals, zoals verpleegkundigen, werken in opdracht van een zelfstandig bevoegde. Zij mogen de handeling uitvoeren als er een opdracht is, als aan de voorwaarden is voldaan en, cruciaal, als ze zichzelf bekwaam achten.
Bevoegd is niet hetzelfde als bekwaam
Dit is waar het in de praktijk vaak wringt. Je kunt op papier bevoegd zijn omdat er een opdracht ligt, maar als je een handeling al jaren niet hebt gedaan, ben je niet meer bekwaam. De wet is daar helder over: onbekwaam betekent onbevoegd. Je mag een voorbehouden handeling weigeren als je jezelf niet bekwaam voelt, en dat is geen zwakte maar een wettelijke verantwoordelijkheid.
Voorbehouden of gewoon risicovol
In de praktijk hoor je beide begrippen door elkaar, en dat leidt tot verwarring. Voorbehouden handelingen staan in artikel 36 en zijn wettelijk begrensd tot deze veertien categorieën. Risicovolle handelingen zijn een breder, praktisch begrip dat je vooral in protocollen tegenkomt: handelingen die niet in de wet staan maar wel deskundigheid en scholing vragen, zoals het toedienen van bepaalde medicatie of het verzorgen van een complexe wond. Voor jou als professional geldt bij allebei hetzelfde uitgangspunt: doe alleen wat je aantoonbaar beheerst, en zorg dat je bekwaamheid is vastgelegd. Een werkgever die dit netjes regelt, legt per team vast wie welke handeling mag doen en wanneer bijscholing nodig is.
Waarom deze lijst er is
De achterliggende gedachte is patiëntveiligheid. Door precies te benoemen welke handelingen extra bescherming verdienen, houdt de wet risicovolle zorg bij mensen die weten wat ze doen. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) ziet toe op de naleving, en wie de regels overtreedt kan met het tuchtrecht te maken krijgen. De lijst is bewust gesloten: de wetgever kan er handelingen aan toevoegen of uit halen, maar dat gebeurt niet zomaar. Twijfel je of een specifieke handeling onder de voorbehouden handelingen valt, check dan het actuele overzicht van je beroepsvereniging (zoals V&VN) of overleg met je werkgever.
Onbekwaam betekent onbevoegd: je mag een voorbehouden handeling weigeren als je jezelf niet bekwaam voelt.
Veelgestelde vragen
Hoeveel voorbehouden handelingen zijn er?
Artikel 36 van de Wet BIG noemt veertien categorieën voorbehouden handelingen, van injecties en puncties tot heelkundige handelingen en het voorschrijven van receptplichtige geneesmiddelen.
Mag een verpleegkundige voorbehouden handelingen uitvoeren?
Ja, maar in de regel in opdracht van een zelfstandig bevoegde en alleen als de verpleegkundige zich bekwaam acht. Sommige verpleegkundig specialisten zijn voor bepaalde handelingen wel zelfstandig bevoegd.
Wat is het verschil tussen een voorbehouden en een risicovolle handeling?
Een voorbehouden handeling staat in de wet (artikel 36) en is wettelijk beperkt tot bepaalde beroepen. Een risicovolle handeling is een breder, praktisch begrip: elke handeling die schade kan geven en zorgvuldigheid vraagt, ook als die niet in de wet staat.