Risicovolle handelingen zijn zorghandelingen die schade aan de gezondheid kunnen veroorzaken als ze onzorgvuldig of door iemand die niet bekwaam is worden uitgevoerd. Ze staan niet allemaal in de Wet BIG, maar worden binnen instellingen geregeld via protocollen en bekwaamheidseisen. Voorbehouden handelingen zijn een specifieke groep risicovolle handelingen die de Wet BIG extra beschermt.
In elk inwerktraject dat ik begeleid, komt dit terug: mensen denken dat alleen de handelingen uit de Wet BIG risicovol zijn. Dat klopt niet. Er is een grotere groep handelingen die risico’s met zich meebrengt, en juist die worden op de werkvloer nog wel eens onderschat omdat ze niet in een wetsartikel staan.
Wat een handeling risicovol maakt
Een handeling heet risicovol als onbekwaam of onzorgvuldig handelen vrijwel zeker tot gezondheidsschade leidt. Denk aan het verwisselen van een infuuszak, het toedienen van sondevoeding, wondverzorging bij een complexe wond of het aanbrengen van zwachtels bij vaatproblemen. Op zichzelf lijken het routineklussen, maar als het misgaat, kan de schade fors zijn.
Het verschil met voorbehouden handelingen
Dit onderscheid is de kern. Voorbehouden handelingen zijn een aparte, wettelijk aangewezen groep binnen de risicovolle handelingen. De Wet BIG heeft die er als het ware uitgelicht omdat ze extra bescherming nodig hebben, zoals injecties, catheterisaties en puncties. De rest van de risicovolle handelingen staat niet met naam in de wet, maar is daarmee niet minder belangrijk.
Een voorbeeld dat ik vaak gebruik: een infuus inbrengen is een voorbehouden handeling volgens de Wet BIG. De infuuszak verwisselen is risicovol, maar niet voorbehouden. Voor de patiënt maakt dat juridische onderscheid niets uit, want fout blijft fout.
Hoe het geregeld is als het niet in de wet staat
Omdat risicovolle handelingen die niet voorbehouden zijn niet apart in de Wet BIG staan, ligt de verantwoordelijkheid vooral bij de werkgever. Via de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (WKKGZ) moet een instelling verantwoorde zorg leveren. In de praktijk betekent dat werken volgens protocollen, scholing aanbieden en bekwaamheid bijhouden. Je organisatie bepaalt dus welke handelingen bij jullie als risicovol gelden en hoe je aantoont dat je ze mag doen.
Waar het in de praktijk misgaat
In mijn ervaring zit het risico juist in de handelingen die zo gewoon lijken dat niemand er nog bij stilstaat. Sondevoeding die te snel loopt, een verband dat te strak zit, een medicijn dat op de verkeerde manier wordt klaargemaakt. Omdat deze handelingen niet in een wet staan, ontbreekt de automatische rem die je bij voorbehouden handelingen wel voelt. Nieuwe collega’s krijgen ze soms te snel zelfstandig, omdat het druk is en het routine lijkt. Neem daarom ook bij vertrouwde handelingen de tijd om te controleren of iemand echt bekwaam is. Een handeling die honderd keer goed ging, kan de honderdeerste keer alsnog misgaan als de aandacht verslapt of de situatie net iets anders is dan anders.
Bekwaam blijven en aantoonbaar houden
Bij risicovolle handelingen draait het net als bij voorbehouden handelingen om bekwaamheid. Je moet de handeling veilig kunnen uitvoeren en dat ook kunnen laten zien. In veel teams gebeurt dat met een bekwaamheidsregistratie of een periodieke toets. Mijn advies: wacht daar niet mee tot de IGJ langskomt. Houd zelf bij welke handelingen je routineus doet en welke je een tijd niet hebt gedaan, want bekwaamheid slijt. Twijfel je of iets binnen jouw functie en de afspraken van je werkgever valt, vraag het na en laat het vastleggen. Zo bescherm je niet alleen de patiënt, maar ook jezelf.
Niet elke risicovolle handeling staat in de wet, maar de patiënt merkt het verschil niet: fout blijft fout.
Veelgestelde vragen
Is elke risicovolle handeling ook een voorbehouden handeling?
Nee. Voorbehouden handelingen zijn een specifieke groep die de Wet BIG apart benoemt. Er zijn daarnaast veel risicovolle handelingen die niet in de wet staan, maar die je werkgever via protocollen en bekwaamheidseisen regelt.
Wie bepaalt welke handelingen bij ons risicovol zijn?
Dat doet je werkgever, meestal op basis van landelijke richtlijnen en de eigen protocollen. Onder de WKKGZ moet de instelling verantwoorde zorg borgen, dus welke handelingen als risicovol gelden en welke scholing daarbij hoort, verschilt per organisatie.
Wat als ik me niet bekwaam voel voor een risicovolle handeling?
Dan doe je de handeling niet. Bekwaamheid is jouw eigen verantwoordelijkheid. Geef het aan bij je leidinggevende, vraag om begeleiding of bijscholing en leg vast wat je nog moet oefenen voordat je de handeling zelfstandig uitvoert.