Risicovolle handelingen zijn alle handelingen die bij onzorgvuldig uitvoeren schade kunnen geven. Voorbehouden handelingen zijn een deel daarvan: de handelingen die de Wet BIG apart heeft aangewezen omdat ze alleen door bevoegde en bekwame zorgverleners uitgevoerd mogen worden. Alle voorbehouden handelingen zijn dus risicovol, maar niet andersom.
In de dagelijkse praktijk lopen de termen voorbehouden en risicovol vaak door elkaar. Toch is het verschil belangrijk, want het bepaalt of je een handeling zomaar mag uitvoeren of alleen onder voorwaarden. Ik merk dat collega’s het pas echt snappen als ze zien hoe de twee zich tot elkaar verhouden.
Wat is een risicovolle handeling?
Een risicovolle handeling is elke handeling die schade kan geven aan de zorgvrager als je haar onhandig of onzorgvuldig uitvoert. Denk aan het verwisselen van een infuuszak, het aan- en uittrekken van steunkousen of het toedienen van medicatie via een bestaande sonde. Er zit risico aan, dus je moet er verstand van hebben, maar de Wet BIG heeft deze handelingen niet apart geregeld.
De verantwoordelijkheid ligt hier vooral bij jezelf en bij je werkgever: ben je bekwaam, ken je het protocol, en weet je wat je moet doen als het misgaat?
Wat maakt een handeling voorbehouden?
Voorbehouden handelingen vormen een aparte groep binnen de risicovolle handelingen. De wetgever vond ze zo risicovol dat hij ze in de Wet BIG bij naam heeft aangewezen. Het gaat om handelingen die bij ondeskundig gebruik een aanmerkelijk risico voor de gezondheid opleveren. Voorbeelden zijn injecteren, katheteriseren, een infuus of maagsonde inbrengen en puncties.
Deze handelingen mogen alleen worden uitgevoerd door zorgverleners die daar bevoegd voor zijn. Zelfstandig bevoegd zijn onder meer artsen, tandartsen en verloskundigen binnen hun eigen gebied. Verpleegkundigen mogen ze in opdracht uitvoeren.
Bevoegd is niet hetzelfde als bekwaam
Dit is waar het op de werkvloer vaak misgaat. Bevoegd betekent dat de wet of een opdracht je toestaat de handeling te doen. Bekwaam betekent dat je het ook daadwerkelijk kunt: kennis, vaardigheid en de juiste houding. Ben je onbekwaam, dan ben je op dat moment ook onbevoegd, hoe hard je diploma ook zegt van wel.
Ik heb het meegemaakt dat een collega jarenlang geen enkele maagsonde had ingebracht en zich toch bevoegd voelde. Bevoegdheid op papier vervangt geen actuele bekwaamheid. Twijfel je, dan doe je de handeling niet en schakel je iemand in die het wel vers in de vingers heeft.
Werken in opdracht
Voor de meeste zorgverleners geldt dat ze voorbehouden handelingen in opdracht uitvoeren. Dat mag als je bekwaam bent, de opdracht van een zelfstandig bevoegde komt, je eventuele aanwijzingen opvolgt en er de mogelijkheid is om toezicht te houden of in te grijpen. Voor sommige beroepen en handelingen bestaat functionele zelfstandigheid, waarbij dat directe toezicht niet nodig is.
Voor de brede groep risicovolle handelingen die niet voorbehouden zijn, ligt de nadruk juist op de kwaliteitsafspraken binnen je organisatie. Er is dan geen wettelijke opdrachtstructuur, maar dat maakt zorgvuldigheid niet minder belangrijk. Een steunkous die verkeerd zit of een verkeerd toegediend medicijn kan net zo goed schade geven.
Hoe leg je bekwaamheid vast?
Op papier zetten dat je iets kunt, klinkt bureaucratisch, maar het beschermt jou. Veel organisaties werken met een bekwaamheidsverklaring en periodieke toetsing. Zo laat je zien dat je de handeling recent en veilig hebt uitgevoerd. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) kijkt bij incidenten juist naar of bekwaamheid geborgd was.
Wil je precies weten wat voor jouw beroep geldt, check dan de actuele regels bij je werkgever, de beroepsvereniging zoals de V&VN of de informatie over de Wet BIG van de overheid.
Alle voorbehouden handelingen zijn risicovol, maar lang niet alle risicovolle handelingen zijn voorbehouden.
Veelgestelde vragen
Is elke risicovolle handeling ook een voorbehouden handeling?
Nee. Alle voorbehouden handelingen zijn risicovol, maar veel risicovolle handelingen vallen buiten de lijst van voorbehouden handelingen. Het verwisselen van een infuuszak is bijvoorbeeld risicovol, maar niet voorbehouden.
Wat betekent het als ik wel bevoegd maar niet bekwaam ben?
Dan mag je de handeling op dat moment niet uitvoeren. Onbekwaam maakt onbevoegd: als je de kennis of vaardigheid mist, moet je de handeling laten en iemand inschakelen die het wel veilig kan.
Wie houdt toezicht op de uitvoering van deze handelingen?
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) houdt toezicht op de kwaliteit van zorg. Bij BIG-geregistreerde beroepen kan onzorgvuldig handelen ook via het tuchtrecht worden getoetst.