Risicovolle handelingen zijn zorghandelingen waarbij een fout directe schade voor de cliënt kan geven. Bekende voorbeelden zijn injecteren, een blaaskatheter inbrengen of verzorgen, sondevoeding toedienen, wondzorg, zuurstof toedienen en een tracheacanule verzorgen. Voor al deze handelingen geldt dat je er bekwaam in moet zijn.
Als praktijkopleider krijg ik de vraag vaak: welke handelingen zijn nou eigenlijk risicovol? Handig aan een lijst met voorbeelden is dat het meteen concreet wordt. Belangrijk om te onthouden: de term risicovolle handeling staat niet letterlijk in de Wet BIG, maar wordt in de praktijk en in werkgeversprotocollen gebruikt voor handelingen waarbij onzorgvuldig of onbekwaam werken vrijwel zeker tot gezondheidsschade leidt.
Concrete voorbeelden van risicovolle handelingen
Dit zijn handelingen die je in de praktijk regelmatig tegenkomt en die algemeen als risicovol worden gezien:
- Injecteren: subcutaan, intramusculair, intracutaan of intraveneus.
- Medicatie via een infuus toedienen.
- Bloedglucose meten en insuline toedienen.
- Blaaskatheter inbrengen, wisselen of verzorgen, bij mannen, vrouwen en kinderen.
- Sondevoeding en het inbrengen of verwijderen van een maagsonde.
- Wondzorg bij complexe of diepe wonden.
- Zuurstof toedienen.
- Tracheacanule verzorgen.
- Darmspoelen of een stoma verzorgen bij complicaties.
Deze lijst is niet uitputtend. Je werkgever bepaalt in het protocol welke handelingen binnen jouw organisatie als risicovol gelden en welke scholing daarbij hoort.
Wat maakt een handeling risicovol
De rode draad is steeds hetzelfde: er zit weinig ruimte tussen de handeling en het effect op de cliënt. Bij een verkeerde dosis insuline, een fout ingebrachte katheter of een onjuist verzorgde tracheacanule merk je de gevolgen vrijwel direct. Dat onderscheidt deze handelingen van gewone zorgtaken waarbij een klein foutje meestal geen blijvende schade geeft.
Risicovol en voorbehouden: niet hetzelfde
Een deel van de risicovolle handelingen is ook voorbehouden. Voorbehouden handelingen vormen een aparte groep die in de Wet BIG is benoemd, juist omdat de risico’s zo groot zijn. Denk aan injecteren, katheteriseren en puncties. Voor die groep gelden strengere regels: ze mogen zelfstandig alleen worden uitgevoerd door bepaalde beroepsbeoefenaren, en anderen zoals verpleegkundigen en verzorgenden IG mogen ze alleen in opdracht doen. Niet elke risicovolle handeling is dus voorbehouden, maar de meeste voorbehouden handelingen zijn wel risicovol.
Waarom de voorbeelden per organisatie verschillen
Je zult merken dat de ene werkgever een handeling wel op de risicolijst zet en de andere niet. Dat komt doordat de context meespeelt: de doelgroep, de complexiteit van de zorg en de manier waarop een handeling in de praktijk wordt uitgevoerd. Bloedglucose meten is bij de ene cliënt routine en bij de andere, met een instabiele situatie, een stuk risicovoller. Gebruik een lijst met voorbeelden daarom als richtlijn, en laat het protocol van je eigen organisatie het laatste woord hebben over wat voor jou geldt.
Bekwaam zijn blijft de basisvoorwaarde
Voor elke risicovolle handeling geldt: je moet er bekwaam in zijn. Dat betekent voldoende actuele kennis, vaardigheid en ervaring om de handeling veilig uit te voeren. Bekwaamheid is niet iets wat je een keer haalt en dan voor altijd hebt. Doe je een handeling lange tijd niet, dan kan je bekwaamheid verlopen en is bijscholing of een nieuwe toetsing nodig. De meeste organisaties leggen dit vast in een bekwaamheidsverklaring of een aftekensysteem. Voel je je bij een concrete cliënt niet zeker, dan mag je de handeling weigeren en om ondersteuning vragen.
Waar je de regels controleert
De algemene regels rond voorbehouden handelingen vind je in de Wet BIG en op de website van de Rijksoverheid. Het toezicht op verantwoorde zorg ligt bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Voor de exacte lijst en de scholingseisen die voor jou gelden, kijk je in het protocol van je eigen werkgever. Twijfel je of je een handeling mag uitvoeren, overleg dan met je leidinggevende of praktijkopleider.
De handeling is niet risicovol omdat een lijst dat zegt, maar omdat een fout meteen bij de cliënt terechtkomt.
Veelgestelde vragen
Wat zijn voorbeelden van risicovolle handelingen?
Bekende voorbeelden zijn injecteren, medicatie via een infuus, insuline toedienen, een blaaskatheter inbrengen of verzorgen, sondevoeding geven, complexe wondzorg, zuurstof toedienen en een tracheacanule verzorgen.
Is elke risicovolle handeling ook een voorbehouden handeling?
Nee. Voorbehouden handelingen zijn een aparte groep die in de Wet BIG staat. Veel voorbehouden handelingen zijn risicovol, maar niet elke risicovolle handeling is voorbehouden.
Bepaalt de wet welke handelingen risicovol zijn?
De term risicovolle handeling staat niet letterlijk in de Wet BIG. In de praktijk bepaalt je werkgever in het protocol welke handelingen als risicovol gelden en welke scholing en toetsing daarbij horen.