Katheteriseren is een voorbehouden handeling volgens de Wet BIG, omdat het zonder de juiste kennis en techniek schade kan geven. Zelfstandig bevoegde beroepen zoals artsen mogen het zelf uitvoeren en opdragen. Verpleegkundigen en verzorgenden IG mogen katheteriseren in opdracht, als ze bekwaam zijn en aan de voorwaarden van de opdracht voldoen.
Als praktijkopleider krijg ik de vraag vaak: waarom is katheteriseren nou zo’n zwaar geregeld iets, terwijl het op de afdeling routine voelt? Het antwoord zit in de manier waarop de Wet BIG voorbehouden handelingen heeft afgebakend. Katheteriseren is er daar een van, en dat heeft gevolgen voor wie het mag doen en onder welke voorwaarden.
Waarom katheteriseren voorbehouden is
Voorbehouden handelingen zijn handelingen die de Wet BIG apart heeft benoemd, omdat ze bij verkeerde uitvoering te veel risico geven voor de patient. Katheterisaties staan expliciet in die reeks. Bij het inbrengen van een blaaskatheter kun je de plasbuis beschadigen, een vals traject maken of een infectie veroorzaken als je niet steriel werkt. Precies daarom heeft de wetgever gezegd: dit laten we niet zomaar aan iedereen over.
Belangrijk om te snappen: voorbehouden handelingen zijn een aparte, wettelijk benoemde groep binnen de grotere verzameling risicovolle handelingen. Katheteriseren is dus zowel risicovol als voorbehouden. Dat onderscheid bepaalt welke regels precies gelden.
Zelfstandig bevoegd of in opdracht
De Wet BIG kent een klein aantal beroepen die zelfstandig bevoegd zijn voor voorbehouden handelingen, elk binnen het eigen deskundigheidsgebied. Denk aan artsen, physician assistants, verpleegkundig specialisten en verloskundigen. Zij mogen de indicatie stellen, de handeling uitvoeren en die aan een ander opdragen.
Verpleegkundigen en verzorgenden IG staan in de tweede categorie: zij zijn niet zelfstandig bevoegd, maar mogen katheteriseren in opdracht. Dat noemen we functioneel bevoegd of bevoegd in opdracht. Die opdracht is geen bureaucratische bijzaak, het is juist de wettelijke basis waarop jij de handeling mag doen.
Wat werken in opdracht inhoudt
Voordat je in opdracht mag katheteriseren, moet aan een paar dingen zijn voldaan:
- Er is een opdracht van een zelfstandig bevoegde. Die kan schriftelijk zijn of vastliggen in een protocol.
- Je bent zelf bekwaam om de handeling uit te voeren.
- Er zijn afspraken over toezicht en de mogelijkheid tot tussenkomst, zodat je bij twijfel of complicaties kunt terugvallen op de opdrachtgever.
- Je volgt de aanwijzingen van de opdrachtgever op.
In veel organisaties is de opdracht verwerkt in een protocol, bijvoorbeeld op basis van de Vilans- of KICK-protocollen. Handig, maar controleer wel of het protocol op jou van toepassing is en of het actueel is.
Bekwaamheid aantonen en op peil houden
De opdracht regelt je bevoegdheid, maar de bekwaamheid moet je zelf leveren. Bekwaam betekent dat je de kennis hebt (anatomie, indicaties, contra-indicaties, complicaties) en de vaardigheid om het veilig te doen. De meeste werkgevers laten je dit aantonen met scholing en een bekwaamheidsverklaring, vaak met een geldigheidsduur en een herhaling.
Bekwaamheid slijt. Doe je het lang niet, dan is het eerlijk om te zeggen dat je het niet meer vlot genoeg beheerst. De wet geeft je hier een uitweg die eigenlijk een plicht is: voel je je niet bekwaam, dan weiger je de handeling. Dat is geen falen, dat is veilig werken.
Wat de Inspectie hierin verwacht
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) toetst of er bevoegd en bekwaam is gewerkt. In de praktijk kijkt de inspectie of er een opdracht was, of je scholing en bekwaamheid op orde waren en of je volgens protocol hebt gehandeld. Twijfel je of je in jouw situatie mag katheteriseren, overleg dan met je opdrachtgever of werkgever. Beter een keer te veel gevraagd dan een keer te weinig.
Werken in opdracht is geen formaliteit. Het is de wettelijke lijn die verpleegkundigen en verzorgenden IG een voorbehouden handeling laat uitvoeren.
Veelgestelde vragen
Waarom is katheteriseren een voorbehouden handeling?
Omdat het bij verkeerde uitvoering serieuze schade kan geven, zoals beschadiging van de plasbuis of een infectie. De Wet BIG heeft katheterisaties daarom apart benoemd, zodat alleen bevoegde en bekwame zorgverleners het uitvoeren.
Wat betekent katheteriseren in opdracht?
Het betekent dat een zelfstandig bevoegde, zoals een arts, jou de opdracht geeft de handeling uit te voeren. Je moet dan bekwaam zijn en aan de voorwaarden voor toezicht en tussenkomst voldoen. De opdracht ligt vaak vast in een protocol.
Mag ik katheteriseren weigeren?
Ja. Voel je je op dat moment niet bekwaam, dan moet je de handeling zelfs weigeren. De Wet BIG verwacht dat je alleen handelingen doet die je veilig kunt uitvoeren.