Bekwaamheid is de kennis en vaardigheid die je nodig hebt om een handeling verantwoord uit te voeren. Het is individueel bepaald: het gaat over wat jij op dit moment veilig kunt, bij een concrete patiënt. Bekwaamheid houd je op peil door te blijven oefenen en je kennis actueel te houden.
Bekwaamheid is zo’n woord dat iedereen in de zorg gebruikt, maar dat lang niet iedereen scherp kan uitleggen. Toch is het een van de belangrijkste begrippen op de werkvloer, want je bekwaamheid bepaalt in de praktijk wat je wel en niet zelf mag doen. Ik leg het uit zoals ik het aan nieuwe collega’s uitleg.
Wat bekwaamheid is
Bekwaamheid is het beschikken over de kennis en de vaardigheid die nodig zijn om een bepaalde handeling behoorlijk uit te voeren. Behoorlijk betekent hier: veilig, vakkundig en met begrip van wat je doet. Je snapt de handeling, je snapt de risico’s, en je kunt hem met je handen ook echt uitvoeren.
Het draait dus om twee kanten die allebei nodig zijn. Alleen de theorie kennen maakt je niet bekwaam, en alleen de handeling kunstjes-matig kunnen zonder te begrijpen wat je doet, ook niet. Pas als kennis en vaardigheid samenkomen, ben je bekwaam.
Bekwaamheid is altijd individueel
Een belangrijk kenmerk: bekwaamheid is persoonlijk. Het is geen eigenschap van een functie of een diploma, maar van jou als individuele zorgverlener op een bepaald moment. De medewerker beoordeelt zelf of hij of zij bekwaam is, en ook de organisatie heeft daar een rol in. Twee collega’s met dezelfde papieren kunnen dus verschillen in bekwaamheid voor dezelfde handeling.
Daarbij hoort ook de situatie. Je kunt bekwaam zijn om een handeling bij een stabiele patiënt te doen, maar bij een onrustige of complexe patiënt kan diezelfde handeling ineens meer van je vragen dan je op dat moment aankunt. Bekwaamheid weegt de handeling én de context.
Voorbeelden van waar het over gaat
- Een verpleegkundige die maandenlang geen maagsonde heeft ingebracht, is nog bevoegd maar mogelijk niet meer bekwaam.
- Een verzorgende IG die net is geschoold en getoetst voor het geven van injecties, is bekwaam voor die specifieke handeling.
- Iemand die de theorie kent maar de handeling nog nooit zelfstandig deed, is nog niet bekwaam.
Hoe je bekwaamheid op peil houdt
Bekwaamheid is geen stempel dat je een keer haalt en dan houdt. Het is meer als conditie: onderhoud je het, dan blijft het, doe je een handeling lang niet, dan zakt het weg. Daarom hoort bij bekwaam blijven het regelmatig uitvoeren van de handeling en het bijhouden van je kennis via bij- en nascholing. Voor sommige beroepen komt daar herregistratie in het BIG-register bovenop, waarvoor je een werkervarings- en scholingsnorm moet halen.
Bekwaamheid aantonen
In de zorg volstaat het niet om je bekwaam te vóelen: je moet het ook kunnen laten zien. Veel werkgevers werken met een bekwaamheidsverklaring, waarin staat dat je een handeling hebt geoefend, getoetst en beheerst. Zo’n verklaring geldt meestal een bepaalde periode en wordt daarna opnieuw beoordeeld. De precieze regels verschillen per organisatie, dus raadpleeg het beleid van je eigen werkgever. Dit sluit aan bij de eisen van de Wet BIG en het toezicht van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) op verantwoorde zorg.
Bekwaamheid en je eigen verantwoordelijkheid
De kern van bekwaamheid is dat de verantwoordelijkheid bij jou ligt. Jij bent degene die inschat of je een handeling op dit moment veilig kunt. Voel je je niet bekwaam, dan hoor je de handeling niet zelfstandig te doen, ook al ben je er bevoegd voor. Dat is geen tekortkoming, dat is professioneel gedrag. Vraag begeleiding, laat je bijscholen of geef de handeling door aan een bekwame collega.
Bekwaamheid meet je niet af aan wat er in je dossier staat, maar aan wat je nu met een gerust hart bij een patiënt kunt.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen bekwaamheid en een diploma?
Een diploma toont aan dat je een opleiding hebt afgerond en maakt je bevoegd. Bekwaamheid gaat over of je een handeling op dit moment nog veilig kunt uitvoeren. Bekwaamheid kan wegzakken, een diploma niet.
Wie bepaalt of ik bekwaam ben?
Dat doe je in de eerste plaats zelf, want jij weet of je een handeling veilig aankunt. Daarnaast beoordeelt je organisatie het, vaak via toetsing en een bekwaamheidsverklaring.
Blijft bekwaamheid altijd geldig?
Nee. Bekwaamheid moet je onderhouden door de handeling te blijven doen en je kennis bij te houden. Doe je iets lange tijd niet, dan kan je bekwaamheid verminderen en moet je opnieuw oefenen.