Voorbehouden handelingen zijn risicovolle medische handelingen die volgens de Wet BIG alleen mogen worden uitgevoerd door zorgverleners die daartoe bevoegd én bekwaam zijn. Denk aan injecties, catheterisaties en puncties. Ze zijn voorbehouden aan bepaalde beroepsgroepen omdat er bij onjuiste uitvoering ernstige schade kan ontstaan.
Als ik nieuwe collega’s inwerk, is dit vaak het eerste onderwerp waar echt vragen over komen. Voorbehouden handelingen klinken als iets zwaars en juridisch, maar het idee erachter is heel logisch: sommige handelingen zijn zo risicovol dat de wet ze afschermt voor mensen die er niet klaar voor zijn.
De definitie in gewone taal
Voorbehouden handelingen zijn een aparte groep risicovolle handelingen die de wetgever heeft aangewezen in de Wet BIG. Ze mogen alleen beroepsmatig worden uitgevoerd door mensen die daar bevoegd toe zijn, zoals artsen, tandartsen en verloskundigen, en onder voorwaarden door verpleegkundigen en verzorgenden IG. Het gaat om handelingen als injecties geven, een katheter inbrengen, puncties, heelkundige en verloskundige handelingen.
Bevoegd en bekwaam: twee verschillende dingen
Dit is het onderscheid waar het in de praktijk om draait. Bevoegd betekent dat de wet of je werkgever je toestemming geeft de handeling te doen. Bekwaam betekent dat je de handeling ook echt veilig kunt uitvoeren. Je hebt ze allebei nodig. Ben je bevoegd maar niet bekwaam, dan hoor je de handeling niet te doen. Een voorbehouden handeling doe je niet omdat het mag, maar omdat je hem veilig kunt uitvoeren.
Werken in opdracht
Verpleegkundigen en verzorgenden IG zijn meestal niet zelfstandig bevoegd. Zij voeren voorbehouden handelingen uit in opdracht van een arts of een andere zelfstandig bevoegde. Voor die opdracht gelden een paar voorwaarden: je moet bekwaam zijn, er moeten zo nodig afspraken zijn over toezicht en tussenkomst, en de opdrachtgever moet redelijkerwijs kunnen aannemen dat je de handeling aankunt. Voor een aantal handelingen mag een hbo-verpleegkundige inmiddels een zelfstandigere rol hebben, maar de eis van bekwaamheid blijft altijd staan.
Wat dit op de werkvloer betekent
In de dagelijkse praktijk zie je dit terug in protocollen, opdrachtformulieren en een bekwaamheidsregistratie. Mijn advies aan iedereen die start: zeg het eerlijk als je een handeling nog niet vaak genoeg hebt gedaan. Niemand heeft er iets aan als je je door onzekerheid heen bluft. Vraag begeleiding, oefen onder toezicht en laat aftekenen wanneer je bekwaam bent. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) let er juist op of instellingen dit goed geregeld hebben, dus je doet er ook je werkgever een plezier mee.
Voorbehouden of gewoon risicovol
Een verwarring die ik vaak tegenkom: mensen denken dat elke risicovolle handeling ook voorbehouden is. Dat is niet zo. Voorbehouden handelingen zijn een specifieke groep binnen de bredere categorie risicovolle handelingen. Een katheter inbrengen is voorbehouden en staat in de Wet BIG. Complexe wondzorg of het toedienen van sondevoeding is risicovol, maar niet voorbehouden. Voor die laatste groep gelden niet de regels uit de Wet BIG, maar de protocollen en bekwaamheidseisen van je werkgever. Wie het onderscheid kent, snapt beter waarom voor de ene handeling een opdracht van een arts nodig is en voor de andere niet.
Bekwaamheid houdt niet vanzelf stand
Een laatste punt dat vaak wordt vergeten: bekwaamheid slijt. Doe je een handeling een lange tijd niet, dan ben je op papier misschien nog bevoegd, maar in de praktijk niet meer bekwaam. Houd dat zelf in de gaten en frist je vaardigheden op tijd op. Bij twijfel over wat je mag en moet, is de combinatie van je werkgever, de afspraken in je team en de Wet BIG je richtlijn.
Een voorbehouden handeling doe je niet omdat het mag, maar omdat je hem veilig kunt uitvoeren.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen bevoegd en bekwaam?
Bevoegd betekent dat je van de wet of je werkgever de handeling mag doen. Bekwaam betekent dat je de handeling ook echt veilig kunt uitvoeren. Je hebt beide nodig: ben je wel bevoegd maar niet bekwaam, dan hoor je de handeling niet te doen.
Mag een verpleegkundige zelfstandig voorbehouden handelingen doen?
Meestal werkt een verpleegkundige in opdracht van een arts. Voor een aantal handelingen kan een verpleegkundige zelfstandiger bevoegd zijn, maar de eis van bekwaamheid en de voorwaarden rond de opdracht blijven altijd gelden.
Wat gebeurt er als een voorbehouden handeling fout gaat?
Dan kijkt men of je bevoegd en bekwaam was en of je zorgvuldig hebt gehandeld. Ging het mis door onbekwaam of onzorgvuldig werken, dan kan dat gevolgen hebben via je werkgever, de IGJ of het tuchtcollege. Handel daarom nooit boven je bekwaamheid.