Zelfstandige bevoegdheid betekent dat je een voorbehouden handeling zelf mag indiceren én uitvoeren, zonder opdracht van een ander. De Wet BIG geeft die bevoegdheid maar aan een beperkte groep beroepen, zoals artsen, tandartsen, verloskundigen, physician assistants en verpleegkundig specialisten binnen hun deskundigheidsgebied. Een verpleegkundige of verzorgende IG is niet zelfstandig bevoegd en werkt daarom in opdracht.
Op de werkvloer worden bevoegdheid en bekwaamheid vaak op één hoop gegooid, terwijl het juridisch echt twee verschillende dingen zijn. Zelfstandige bevoegdheid gaat over wat je volgens de wet mag beslissen en uitvoeren rond voorbehouden handelingen. Als kwaliteitsverpleegkundige merk ik dat teams hier zekerder van worden zodra ze het onderscheid één keer scherp hebben.
Wat betekent zelfstandige bevoegdheid?
Zelfstandig bevoegd zijn wil zeggen dat je zelf mag bepalen dat een voorbehouden handeling nodig is (de indicatie stellen) én die handeling vervolgens zelf mag uitvoeren, zonder dat iemand anders daar opdracht voor hoeft te geven. Voorbehouden handelingen zijn ingrepen die risico’s meebrengen als een ondeskundige ze uitvoert, zoals injecteren, katheteriseren of een operatie. De Wet BIG heeft die handelingen daarom afgeschermd.
De kern zit in dat woord indiceren. Een zelfstandig bevoegde professional beslist op eigen initiatief. Wie niet zelfstandig bevoegd is, mag zo’n handeling alleen in opdracht van een zelfstandig bevoegde uitvoeren.
Zelfstandig bevoegd of in opdracht: het verschil
De Wet BIG onderscheidt grofweg twee posities. De zelfstandig bevoegde stelt de indicatie en voert uit. De niet-zelfstandig bevoegde voert uit in opdracht, dus nadat een bevoegde professional heeft besloten dat de handeling nodig is.
Binnen dat werken in opdracht bestaat nog de zogeheten functionele zelfstandigheid. Voor een aantal handelingen mag een verpleegkundige die zonder toezicht en zonder tussenkomst van de opdrachtgever uitvoeren, mits aan de voorwaarden is voldaan. De opdracht en de bekwaamheid blijven dan wel vereist. Het is dus geen zelfstandige bevoegdheid, maar meer ruimte binnen de opdracht.
Wie is zelfstandig bevoegd?
De groep beroepen met zelfstandige bevoegdheid voor voorbehouden handelingen is bewust klein gehouden. Daaronder vallen onder meer:
- Artsen, binnen hun volledige deskundigheidsgebied
- Tandartsen en verloskundigen, binnen hun eigen gebied
- Physician assistants en verpleegkundig specialisten, voor een afgebakende set handelingen binnen hun deskundigheidsgebied
Voor de physician assistant en de verpleegkundig specialist geldt de bevoegdheid alleen als de handeling van beperkte complexiteit is, routinematig van aard, met te overziene risico’s, en als de landelijke richtlijnen en protocollen worden gevolgd. Een reguliere verpleegkundige of verzorgende IG hoort niet in dit rijtje en werkt in opdracht.
Bevoegd is niet hetzelfde als bekwaam
Zelfstandige bevoegdheid zegt alleen dat je iets volgens de wet mag. Of je het ook veilig kunt, is een aparte vraag. De Wet BIG verlangt dat je een voorbehouden handeling alleen uitvoert als je daartoe bekwaam bent, ook als je formeel bevoegd bent. Bekwaamheid draait om actuele kennis, geoefende vaardigheid en genoeg ervaring om de handeling verantwoord te doen.
Andersom werkt het net zo streng. Ben je bekwaam maar niet zelfstandig bevoegd, dan heb je nog steeds een opdracht nodig. Je hebt allebei nodig: de bevoegdheid en de bekwaamheid.
Wat betekent dit op de werkvloer?
Voor een team is de praktische winst dat je weet wie welke rol heeft. De zelfstandig bevoegde stelt de indicatie, de uitvoerende zorgt dat er een geldige opdracht ligt en dat de eigen bekwaamheid aantoonbaar op orde is. Leg bekwaamheid vast in scholing, aftekenlijsten of bekwaamheidsverklaringen, zodat je bij een audit of een incident kunt laten zien hoe het geregeld was.
De precieze reikwijdte per beroep en per handeling verandert af en toe, en er lopen plannen om de Wet BIG te herzien. Check daarom bij twijfel de actuele regels via het BIG-register, je werkgever of de beroepsvereniging zoals V&VN, en houd het protocol van je organisatie aan. Bij vragen over toezicht kun je terecht bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ).
Zelfstandig bevoegd betekent dat je een handeling zelf mag indiceren, niet dat je haar automatisch ook bekwaam uitvoert.
Veelgestelde vragen
Is een verpleegkundige zelfstandig bevoegd?
Nee. Een reguliere verpleegkundige of verzorgende IG is niet zelfstandig bevoegd voor voorbehouden handelingen en werkt in opdracht van een zelfstandig bevoegde professional. Voor bepaalde handelingen bestaat wel functionele zelfstandigheid, maar de opdracht en de bekwaamheid blijven dan vereist.
Welke beroepen zijn zelfstandig bevoegd?
Onder meer artsen, tandartsen en verloskundigen binnen hun eigen gebied, en physician assistants en verpleegkundig specialisten voor een afgebakende set voorbehouden handelingen binnen hun deskundigheidsgebied. Welke handelingen dat precies zijn, staat vast in de Wet BIG en bijbehorende regels.
Wat is het verschil tussen zelfstandig bevoegd en bekwaam?
Zelfstandig bevoegd betekent dat je een handeling volgens de wet zelf mag indiceren en uitvoeren. Bekwaam betekent dat je haar ook daadwerkelijk veilig kunt uitvoeren. De Wet BIG verlangt allebei: je mag een voorbehouden handeling alleen doen als je er zowel bevoegd als bekwaam voor bent.