De Wet BIG (artikel 36) benoemt een vaste groep risicovolle handelingen die alleen door bevoegde en bekwame zorgverleners mogen worden uitgevoerd. In de praktijk wordt vaak gesproken over 14 categorieën, zoals injecties, catheterisaties, puncties, heelkundige en verloskundige handelingen. Het gaat om categorieën, niet om precies 14 losse verrichtingen.
Als praktijkopleider krijg ik deze vraag bijna wekelijks: welke handelingen vallen nou precies onder die beroemde lijst? Belangrijk om te weten is dat de Wet BIG spreekt over categorieën van handelingen, niet over een kant-en-klaar lijstje van veertien losse verrichtingen. Het getal 14 komt uit de manier waarop de wet en toelichtingen de groepen indelen. Handig als kapstok, maar laat je er niet door in de war brengen.
Waar de lijst vandaan komt
De basis staat in artikel 36 van de Wet BIG. Daarin heeft de wetgever een aantal handelingen aangewezen die zo risicovol zijn dat ze niet zomaar door iedereen mogen worden gedaan. Ze zijn voorbehouden aan bepaalde beroepsgroepen, zoals artsen, en onder voorwaarden aan verpleegkundigen en verzorgenden IG. De gedachte erachter is simpel: bij deze handelingen kan er echt iets misgaan als iemand ze niet goed beheerst.
De 14 categorieën op een rij
In de meeste overzichten, ook die van de Rijksoverheid, kom je deze groepen tegen:
- Heelkundige handelingen, oftewel chirurgische ingrepen waarbij de huid of onderliggend weefsel wordt geopend.
- Verloskundige handelingen rond zwangerschap en bevalling.
- Endoscopieën, het inwendig bekijken van het lichaam met een scoop.
- Catheterisaties, zoals het inbrengen van een blaaskatheter.
- Injecties, onder de huid, in de spier of in de bloedbaan.
- Puncties, het aanprikken van een lichaamsholte, gewricht of bloedvat.
- Narcose, het onder algehele verdoving brengen.
- Handelingen met radioactieve stoffen en ioniserende straling.
- Electieve cardioversie, het herstellen van het hartritme.
- Defibrillatie.
- Elektroconvulsieve therapie.
- Steenvergruizing, bijvoorbeeld bij nierstenen.
- Kunstmatige voortplanting.
- Het voorschrijven van receptplichtige (UR-)geneesmiddelen.
Zie het als categorieën. Onder injecties valt zowel een subcutane prik insuline als een intraveneus medicijn. Twee heel verschillende dingen qua risico, maar wettelijk dezelfde familie.
Bevoegd is niet hetzelfde als bekwaam
Dit is waar het op de werkvloer vaak misgaat. Dat een handeling onder jouw beroep valt, betekent nog niet dat je hem ook mag doen. Je moet bekwaam zijn: je moet de handeling veilig en zelfstandig kunnen uitvoeren. Bevoegd op papier ben je snel, bekwaam word je pas door het onder begeleiding vaak genoeg goed te doen. Voel je je niet bekwaam, dan hoor je de handeling niet te doen, ook al mag het volgens je functie.
In opdracht werken
Verpleegkundigen en verzorgenden IG voeren voorbehouden handelingen meestal uit in opdracht van een arts. Voor een aantal handelingen mag een verpleegkundige zelfstandig bevoegd zijn, maar ook dan geldt de eis van bekwaamheid. Twijfel je of een handeling in jouw team onder de juiste opdracht en protocollen valt, check dat dan bij je werkgever en leg het vast. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) kijkt namelijk juist naar of instellingen dit netjes geregeld hebben.
Waarom deze categorieën, en andere niet
Niet elke risicovolle handeling staat op deze lijst. De wetgever heeft juist die handelingen afgeschermd waarbij een fout vrijwel direct tot ernstige schade kan leiden en waarvoor specifieke kennis en vaardigheid nodig zijn. Andere risicovolle handelingen, zoals het verwisselen van een infuuszak of complexe wondzorg, zijn niet voorbehouden. Ze worden geregeld via de protocollen en bekwaamheidseisen van je werkgever. Dat verklaart waarom de lijst uit de Wet BIG korter is dan wat je in een gewone dienst allemaal tegenkomt: hij dekt bewust alleen de zwaarste categorie.
Bevoegd op papier ben je snel, bekwaam word je pas door het onder begeleiding vaak genoeg goed te doen.
Veelgestelde vragen
Zijn het precies 14 losse handelingen?
Nee. Het gaat om categorieën van handelingen. Onder één categorie, zoals injecties of puncties, vallen veel verschillende verrichtingen. Het getal 14 is een handige indeling, geen exacte telling van losse verrichtingen.
Mag ik als verzorgende IG een voorbehouden handeling uitvoeren?
Dat kan, mits je in opdracht van een bevoegde werkt, bekwaam bent en aan de voorwaarden voldoet. Je bent niet zelfstandig bevoegd, dus de opdracht en het toezicht moeten geregeld zijn volgens de afspraken van je werkgever.
Waar vind ik de officiële lijst?
De basis staat in de Wet BIG en op Rijksoverheid.nl. Voor de vertaling naar jouw beroep zijn de overzichten van de KNMG en V&VN behulpzaam. Check bij twijfel altijd de actuele bron en de afspraken binnen je organisatie.