Bekwaamheid in de zorg betekent dat je de kennis, de vaardigheid en de ervaring hebt om een handeling veilig en goed uit te voeren bij een concrete patiënt. Het is iets persoonlijks dat kan groeien en ook weer wegzakken als je een handeling lang niet doet. Voor voorbehouden en risicovolle handelingen is bekwaamheid samen met bevoegdheid de voorwaarde om te mogen handelen.
Wat bekwaamheid precies is
Bekwaamheid gaat over kunnen. Ben je in staat om een handeling veilig en goed uit te voeren? Daar komen drie dingen bij kijken: kennis over wat je doet en waarom, de vaardigheid om het uit te voeren, en genoeg ervaring om ook te herkennen wanneer iets niet loopt zoals verwacht. Pas als die drie er zijn, ben je bekwaam voor die handeling.
Belangrijk: bekwaamheid is per handeling en per situatie. Je kunt heel bekwaam zijn in het ene, en tegelijk nog niet in het andere. En bekwaamheid geldt altijd voor het hier en nu, niet voor wat je ooit hebt geleerd.
Het verschil met bevoegdheid
Bekwaamheid wordt vaak in één adem genoemd met bevoegdheid, maar het is niet hetzelfde. Bevoegd zijn betekent dat je een handeling mag doen, op grond van je opleiding, je titel of een opdracht. Bekwaam zijn betekent dat je het ook echt kunt. De Wet BIG koppelt de twee: voor voorbehouden handelingen moet je allebei zijn.
Dat onderscheid is meer dan theorie. Iemand kan bevoegd zijn en zich toch niet bekwaam voelen, bijvoorbeeld na een lange periode zonder die handeling. Dan telt de bekwaamheid, of het gebrek daaraan, zwaarder dan het papiertje.
Hoe je bekwaam blijft
Bekwaamheid is geen eenmalig examen. Je bouwt het op en je houdt het op peil door te blijven oefenen en je kennis bij te scholen. Handelingen die je regelmatig doet, blijven vanzelf op niveau. Bij handelingen die je zelden doet, ligt afname op de loer.
Praktisch houd je je bekwaamheid op orde door:
- scholing en herhaling te volgen die je organisatie aanbiedt
- zeldzame handelingen bewust te oefenen voordat je ze weer zelfstandig doet
- eerlijk te zijn over wat je een tijd niet gedaan hebt
- je aftekeningen of bekwaamheidsverklaring actueel te houden
Bekwaamheid aantoonbaar maken
Op de werkvloer wil je organisatie kunnen laten zien dat medewerkers bekwaam zijn. Dat gebeurt vaak met scholing, een aftekening door een begeleider en soms een bekwaamheidsverklaring die voor een bepaalde periode geldt. Zo is voor iedereen duidelijk wie welke handeling mag en kan doen. De inspectie (IGJ) let er bij toezicht op dat instellingen dit goed geregeld hebben.
Wat je doet bij twijfel
Voel je je niet bekwaam voor een handeling, dan hoor je die niet uit te voeren, ook al ben je bevoegd. Dat is geen falen, dat is je verantwoordelijkheid nemen. Geef het aan bij de arts of je leidinggevende en vraag om herhaling of begeleiding. Een collega die op tijd nee zegt, is mij op de afdeling meer waard dan een collega die doorzet terwijl het niet goed voelt.
Wat daarbij helpt, is dat je organisatie een cultuur heeft waarin dat mag. Als nee zeggen wordt gezien als lastig doen, gaan mensen handelingen uitvoeren waar ze zich onzeker bij voelen, en dat is precies waar het risico ontstaat. Bekwaamheid is dus niet alleen iets van de individuele medewerker, maar ook van het team en de leiding die ruimte geven om eerlijk te zijn. Een team dat openlijk bespreekt wie welke handeling recent heeft gedaan, houdt de bekwaamheid vanzelf beter op peil dan een team waar dat een taboe is.
Bekwaamheid is geen diploma dat aan de muur hangt. Het is de vraag of je deze handeling vandaag, bij deze patiënt, veilig kunt uitvoeren.
Veelgestelde vragen
Wat is bekwaamheid in de zorg?
Bekwaamheid is het geheel van kennis, vaardigheid en ervaring dat nodig is om een handeling veilig uit te voeren. Het geldt per handeling en per situatie, en het gaat om of je het nu kunt, niet om wat je ooit hebt geleerd.
Hoe blijf ik bekwaam?
Door handelingen die je nodig hebt regelmatig te doen en je kennis bij te scholen. Handelingen die je zelden uitvoert, oefen je bewust opnieuw voordat je ze zelfstandig doet, zodat je routine niet wegzakt.
Hoe toon ik mijn bekwaamheid aan?
Meestal via scholing, een aftekening door een begeleider en soms een bekwaamheidsverklaring die voor een bepaalde periode geldt. Zo is voor je organisatie en de inspectie duidelijk dat je een handeling beheerst.