Verschil tussen voorbehouden en risicovolle handelingen

Voorbehouden en risicovol worden vaak als hetzelfde gebruikt, en dat snap ik goed, want in de praktijk lopen ze in elkaar over. Toch is er een duidelijk onderscheid, en het helpt om dat scherp te hebben. Het bepaalt namelijk welke regels gelden en of je een handeling zelfstandig mag doen of alleen in opdracht.

Voorbehouden handelingen: geregeld in de Wet BIG

Voorbehouden handelingen zijn een afgebakende groep die in de Wet BIG staat. Ze zijn juist voorbehouden omdat ze onaanvaardbare risico’s voor de gezondheid geven als iemand ze onbekwaam uitvoert. Denk aan injecteren, katheteriseren, puncties en heelkundige handelingen. Omdat ze in de wet staan, gelden er strikte regels over wie ze mag uitvoeren en onder welke voorwaarden.

Risicovolle handelingen: een bredere praktijkterm

Risicovolle handelingen is geen wettelijke term, maar een begrip uit de praktijk en uit werkgeversprotocollen. Het gaat om alle zorghandelingen waarbij onzorgvuldig of onbekwaam werken tot gezondheidsschade kan leiden. Voorbeelden zijn complexe wondzorg, sondevoeding, zuurstof toedienen en een tracheacanule verzorgen. Sommige daarvan staan ook in de wet als voorbehouden, andere niet.

Het kernverschil

De makkelijkste manier om het te onthouden: voorbehouden handelingen vormen een deelgroep binnen het grotere geheel van risicovolle handelingen. Alle voorbehouden handelingen zijn risicovol, maar niet alle risicovolle handelingen zijn voorbehouden. Het onderscheid zit vooral in de bron: voorbehouden staat in de Wet BIG, risicovol staat meestal in het protocol van je werkgever.

Wat het verschil betekent voor de regels

Bij voorbehouden handelingen geldt de opdrachtconstructie. Bepaalde beroepsbeoefenaren, zoals artsen, zijn zelfstandig bevoegd. Verpleegkundigen en verzorgenden IG mogen deze handelingen alleen in opdracht uitvoeren, via een uitvoeringsverzoek, en alleen als ze bekwaam zijn. Bij risicovolle handelingen die niet voorbehouden zijn, ligt de nadruk vooral op aantoonbare bekwaamheid en het volgen van het protocol. In beide gevallen blijft de basisregel dezelfde: zonder bekwaamheid geen handeling.

Een paar voorbeelden naast elkaar

Het onderscheid wordt concreter met voorbeelden. Handelingen die als voorbehouden gelden en dus in de Wet BIG zijn benoemd, zijn onder meer:

• Injecties geven, bijvoorbeeld subcutaan of intramusculair.
• Een blaaskatheter inbrengen.
• Een punctie uitvoeren.
• Heelkundige handelingen verrichten.

Handelingen die in de praktijk risicovol worden genoemd, maar niet als voorbehouden in de wet staan, zijn bijvoorbeeld:

• Complexe wondzorg.
• Sondevoeding toedienen.
• Zuurstof toedienen.
• Een tracheacanule verzorgen.

De precieze indeling kan per organisatie net iets anders liggen, omdat je werkgever in het protocol vastlegt hoe met deze handelingen wordt omgegaan. Gebruik zo’n lijst dus als houvast, niet als de laatste waarheid.

Voor jou op de werkvloer betekent het verschil vooral iets voor de vraag of je op eigen initiatief mag handelen. Zie je een handeling als voorbehouden, dan weet je meteen dat er een opdracht bij hoort en dat je die niet zelfstandig start. Bij een risicovolle handeling die niet voorbehouden is, controleer je vooral of je bekwaam bent en of het protocol de handeling aan jouw functie toewijst. Dat scheelt twijfel op het moment dat het druk is.

Waar je dit kunt nakijken

De voorbehouden handelingen en de bijbehorende regels staan in de Wet BIG en zijn toegelicht op de website van de Rijksoverheid. Het toezicht op verantwoorde zorg ligt bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Voor de vraag welke risicovolle handelingen binnen jouw organisatie gelden en welke scholing daarbij hoort, kijk je in het protocol van je werkgever. Bij twijfel overleg je met je leidinggevende of praktijkopleider.

Voorbehouden staat in de wet, risicovol staat in het protocol. Bekwaam moet je bij allebei zijn.

Veelgestelde vragen