Verpleegkundigen voeren veel risicovolle handelingen uit, van sondevoeding tot injecties. Is een handeling ook voorbehouden, dan werk je in opdracht van een zelfstandig bevoegde. Bij alle risicovolle handelingen geldt dat je bekwaam moet zijn: je toont dat aan met scholing en een bekwaamheidsverklaring, en je weigert wat je niet veilig kunt.
Als verpleegkundige doe je op een gemiddelde dienst meer risicovolle handelingen dan je waarschijnlijk beseft. Injecties, sondevoeding, wondzorg, een katheter: het hoort er allemaal bij. Juist omdat het routine wordt, is het goed om helder te hebben wat je mag, wat je moet regelen en waar je grens ligt. Ik zet het op een rij zoals ik het ook aan mijn eigen collega’s uitleg.
Wat je als verpleegkundige tegenkomt
Risicovolle handelingen zijn handelingen die bij onzorgvuldige of onbekwame uitvoering vrijwel zeker schade geven. Voor een verpleegkundige zijn dat er veel, bijvoorbeeld:
- Injecteren, bijvoorbeeld subcutaan of intramusculair.
- Een blaaskatheter inbrengen.
- Sondevoeding toedienen en sondes verzorgen.
- Een tracheacanule verzorgen.
- Zuurstof toedienen.
Een deel hiervan is niet alleen risicovol maar ook voorbehouden. Dat onderscheid bepaalt of je een opdracht nodig hebt.
Bevoegd of in opdracht
Voor de meeste voorbehouden handelingen is de verpleegkundige niet zelfstandig bevoegd, maar wel bevoegd in opdracht. Dat betekent dat een zelfstandig bevoegde, meestal een arts, de opdracht geeft. Die opdracht kan vastliggen in een protocol. De verpleegkundig specialist neemt een aparte plek in en is voor een aantal handelingen wel zelfstandig bevoegd binnen het eigen deskundigheidsgebied.
Werk je in opdracht, dan moet aan een paar voorwaarden zijn voldaan: er is een opdracht, je bent bekwaam, en er zijn afspraken over toezicht en tussenkomst zodat je bij twijfel kunt terugvallen op de opdrachtgever. Voor risicovolle handelingen die niet voorbehouden zijn, is die wettelijke opdrachtstructuur er niet, maar verwacht je werkgever nog steeds een protocol en aantoonbare bekwaamheid.
Bekwaamheid is jouw verantwoordelijkheid
De opdracht regelt je bevoegdheid. Je bekwaamheid moet je zelf leveren en bewaken. Bekwaam betekent dat je de kennis hebt en de vaardigheid om het veilig te doen. De meeste organisaties laten je dat aantonen met scholing en een bekwaamheidsverklaring, vaak met een herhaling na een bepaalde periode. De Vilans- of KICK-protocollen dienen daarbij als checklist voor de uitvoering.
Bekwaamheid slijt. Heb je een handeling lang niet gedaan, dan is het eerlijk en verstandig om te zeggen dat je het niet meer vlot genoeg beheerst. De Wet BIG geeft je hierin een duidelijke lijn: doe alleen wat je veilig kunt.
Wanneer je nee zegt
Nee zeggen tegen een handeling voelt soms als tekortschieten, zeker als het druk is en je het team niet wil laten zitten. Maar het is precies wat er van je wordt verwacht. Voel je je niet bekwaam, dan weiger je de handeling of vraag je om begeleiding of een dubbele controle. Dat is niet zwak, dat is professioneel. Een collega die op tijd aan de bel trekt, voorkomt meer schade dan een collega die doorzet terwijl het niet lekker zit.
Kort samengevat voor de praktijk
Check bij elke handeling of die voorbehouden is en of er een opdracht ligt. Zorg dat je scholing en bekwaamheidsverklaring op orde zijn. Werk volgens het protocol van je organisatie. En vertrouw op je eigen inschatting: kun je het vandaag veilig, dan doe je het; twijfel je, dan stel je het uit of schakel je hulp in. Twijfel je over de regels, raadpleeg dan het BIG-register, het overzicht van V&VN of je werkgever. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) toetst bij incidenten of je bevoegd en bekwaam hebt gehandeld.
De vraag is nooit alleen of het mag. De vraag die je jezelf op de gang moet stellen is of jij het vandaag veilig kunt.
Veelgestelde vragen
Welke risicovolle handelingen mag een verpleegkundige uitvoeren?
Een verpleegkundige voert veel risicovolle handelingen uit, zoals injecteren, katheteriseren en sondevoeding toedienen. Is een handeling ook voorbehouden, dan werk je in opdracht van een zelfstandig bevoegde en moet je bekwaam zijn.
Heeft een verpleegkundige altijd een opdracht nodig?
Voor voorbehouden handelingen wel, want daarvoor is de verpleegkundige meestal niet zelfstandig bevoegd. Voor risicovolle handelingen die niet voorbehouden zijn geldt geen wettelijke opdracht, maar wel de eis van een protocol en aantoonbare bekwaamheid.
Mag een verpleegkundige een handeling weigeren?
Ja. Voel je je op dat moment niet bekwaam, dan moet je de handeling zelfs weigeren of om begeleiding vragen. De Wet BIG verwacht dat je alleen handelingen doet die je veilig kunt uitvoeren.