Wat zijn risicovolle handelingen in de zorg

Als iemand vraagt wat risicovolle handelingen zijn, verwacht hij vaak een spannend rijtje ingewikkelde ingrepen. Maar de meeste risicovolle handelingen horen gewoon bij de dagelijkse zorg. Juist omdat ze zo vertrouwd voelen, is het goed om stil te staan bij wat ze risicovol maakt en wat de wet en je werkgever van je verwachten.

De definitie in gewone taal

Risicovolle handelingen zijn handelingen die bij onbekwame of onzorgvuldige uitvoering vrijwel zeker tot gezondheidsschade leiden. De kern zit in dat woord schade. Het gaat niet om handelingen die af en toe misgaan, maar om handelingen waarbij een fout bijna altijd gevolgen heeft voor de patient. Daarom vragen ze om kennis, vaardigheid en zorgvuldigheid, elke keer opnieuw.

Voorbeelden uit de praktijk

Om het concreet te maken, een paar handelingen die als risicovol gelden:

• Sondevoeding toedienen via een spuit of voedingspomp.
• Een neus-maagsonde inbrengen of verwijderen.
• Een tracheacanule verzorgen.
• Zuurstof toedienen.
• Een blaasspoeling bij een ingebrachte katheter.
• Een PEG-sonde verzorgen.

Sommige van deze handelingen zijn tegelijk voorbehouden, andere niet. Dat maakt voor het risico niet uit, maar wel voor de regels die erbij horen.

Risicovol is niet altijd voorbehouden

Dit is de veelgemaakte denkfout. Voorbehouden handelingen zijn een aparte, wettelijk benoemde groep binnen de risicovolle handelingen. Alle voorbehouden handelingen zijn dus risicovol, maar niet elke risicovolle handeling is voorbehouden. Een infuuszak verwisselen is risicovol maar niet voorbehouden; een injectie is allebei. Het verschil bepaalt of je een wettelijke opdracht nodig hebt of dat scholing en zorgvuldigheid het kader vormen.

Wat de wet en je werkgever verwachten

Voor risicovolle handelingen geldt, net als voor voorbehouden handelingen, dat je bekwaam moet zijn. Bekwaam betekent dat je de kennis hebt (het doel, de anatomie, de risico’s, de voor- en nazorg en mogelijke complicaties) en de vaardigheid om het veilig uit te voeren. De meeste werkgevers laten je dat aantonen met scholing en een bekwaamheidsverklaring, en werken met protocollen zoals de Vilans- of KICK-protocollen als checklist.

Bekwaamheid is geen diploma dat je voor altijd houdt. Ze slijt als je een handeling lang niet doet. Voel je je onvoldoende bekwaam, dan mag en moet je de handeling weigeren of om begeleiding vragen. Dat hoort bij verantwoord werken, niet bij tekortschieten.

Waar het in de praktijk misgaat

De meeste incidenten met risicovolle handelingen komen niet doordat iemand de handeling nooit heeft geleerd, maar doordat de routine erin sluipt. Je doet het al jaren, dus je slaat een controlestap over of je leest het protocol niet meer na als het is aangepast. Een tweede valkuil is de bekwaamheid die stilletjes wegzakt: je bent overgestapt naar een andere afdeling en doet een handeling nog maar zelden, maar op papier sta je nog als bekwaam genoteerd. Wees daar eerlijk over, ook tegenover jezelf.

Een derde punt is onduidelijkheid over wie waarvoor verantwoordelijk is. In een team met vaste krachten, uitzendkrachten en zzp’ers loopt dat gemakkelijk door elkaar. Zorg dat helder is welke opdracht of welk protocol voor wie geldt, zeker als je invalt op een plek die je niet goed kent.

Zo houd je het veilig

Werk volgens het protocol van je organisatie, houd je scholing en bekwaamheidsverklaring bij en wees eerlijk over wat je op dit moment veilig kunt. Twijfel je of een handeling in jouw situatie mag, of hoe die is ingedeeld, overleg dan met je werkgever of raadpleeg het overzicht van V&VN. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) kijkt bij incidenten of er bekwaam en zorgvuldig is gewerkt, en dat begint bij jouw eigen inschatting op de werkvloer.

Risicovol wil niet zeggen zeldzaam. Veel risicovolle handelingen horen bij de gewone dagelijkse zorg, en juist daar sluipt de routine erin.

Veelgestelde vragen