Bloed prikken lijkt routinewerk. Op veel afdelingen en in de wijk gebeurt het dagelijks, en daardoor leeft het idee dat het geen voorbehouden handeling is. Dat klopt niet. De rijksoverheid rekent het afnemen van bloed met een holle naald, de venapunctie, tot de puncties uit artikel 36 van de Wet BIG. Het korte antwoord op de vraag is daarom nee. Een verpleegkundige mag bloed afnemen zonder dat er een arts naast staat, maar niet zonder dat iemand die daartoe bevoegd is er opdracht voor heeft gegeven.
Waarom een venapunctie onder de voorbehouden handelingen valt
De Wet BIG noemt veertien handelingen die zo riskant zijn dat niet iedereen ze zomaar mag doen. Puncties zijn er een van. In de toelichting die ActiZ voor de wijkverpleging en verzorging gebruikt, staat een punctie omschreven als het met een naald aanprikken van een orgaan of een deel ervan om er vocht of weefsel uit te halen. Een bloedvat aanprikken om bloed af te nemen past in die omschrijving.
Dat de wetgever het zo ziet, blijkt ook uit het Besluit functionele zelfstandigheid. Artikel 2 noemt de venapunctie en de hielprik bij pasgeborenen met zoveel woorden. Daar zou geen reden voor zijn als bloedafname een vrije handeling was. De uitleg van de rijksoverheid zegt het ook direct. Verpleegkundigen mogen binnen hun deskundigheidsgebied functioneel zelfstandig bloed afnemen met een holle naald.
Functioneel zelfstandig is uitvoeren, niet beslissen
Functioneel zelfstandig betekent dat je de handeling uitvoert in opdracht van een zelfstandig bevoegde zorgverlener, maar zonder dat die toezicht houdt of moet kunnen ingrijpen. Je mag dus alleen prikken en naar het lab sturen. Je beslist niet zelf dat er bloed moet worden afgenomen en welke bepalingen nodig zijn. Dat is indiceren, en dat blijft bij de opdrachtgever.
Wie mag die opdracht geven? Volgens artikel 36, zesde lid, van de Wet BIG zijn voor puncties zelfstandig bevoegd de artsen, verloskundigen, physician assistants, klinisch technologen en de bij regeling aangewezen verpleegkundig specialisten. Voor de laatste groepen geldt dat alleen binnen hun eigen deskundigheidsgebied. Een verpleegkundig specialist kan je dus binnen zijn specialisme een opdracht tot bloedafname geven, net als een arts. Wat dat beroep verder zelfstandig mag, lees je in ons stuk over de verpleegkundig specialist.
Let op het lijstje in het besluit. Daar staan de venapunctie en de hielprik, en verder geen andere puncties. Een arteriële punctie voor een bloedgas valt er dus niet onder. Doet een verpleegkundige die, dan gelden de gewone opdrachtregels uit artikel 35 en 38, waarbij de opdrachtgever zo nodig aanwijzingen geeft en toezicht en tussenkomst moet kunnen verzekeren.
Hoe een opdracht eruit mag zien
De Wet BIG schrijft geen vorm voor. De handleiding voorbehouden handelingen van ActiZ, die de LHV ook verspreidt, noemt drie gangbare manieren. Een schriftelijk uitvoeringsverzoek van de arts, een mondelinge opdracht die jij opschrijft en hardop terugleest, of een digitale opdracht via een beveiligd kanaal, zoals Zorgdomein of het elektronisch cliëntendossier. Voor de wijk hoort daar volgens dezelfde handleiding een raamovereenkomst bij tussen de artsen in de regio en de thuiszorgorganisatie, waarin staat hoe opdrachten worden gegeven.
Geen opdracht, geen prik. Vraagt een cliënt of familie om “even bloed te prikken” omdat dat de vorige keer ook zo ging, dan is dat geen opdracht. Neem in dat geval contact op met de huisarts of de behandelaar.
Bevoegd is nog niet bekwaam
Ook met een opdracht moet je redelijkerwijs kunnen aannemen dat je bekwaam bent, zegt artikel 35. Voor bloedafname betekent dat kennis van de anatomie, de juiste buizen en volgorde, hygiëne en wat je doet bij een flauwte of nabloeding. Je instelling moet volgens de ActiZ-handleiding in beeld hebben wie welke handeling beheerst. Voel je je bij een moeilijk aan te prikken cliënt niet zeker, dan mag je dat zeggen. Hoe dat zit, staat in ons artikel over weigeren als je je niet bekwaam voelt.
Voor collega’s zonder verpleegkundig diploma ligt het strenger. Een verzorgende IG of doktersassistent heeft geen functionele zelfstandigheid. Zij kunnen een venapunctie alleen uitvoeren als de opdrachtgever de voorwaarden van artikel 38 waarmaakt, met aanwijzingen en toezicht en tussenkomst waar dat redelijkerwijs nodig is. Hoe dat in de huisartsenpraktijk uitpakt, beschreven we eerder bij de vraag of een doktersassistent mag injecteren.