Bevoegd zijn is iets mogen, bekwaam zijn is iets veilig kunnen. Om na te gaan of je een handeling verantwoord uitvoert, loop je twee dingen af: heb ik de wettelijke grondslag of opdracht om dit te mogen, en heb ik nu genoeg kennis en vaardigheid om dit veilig te doen. Pas als beide kloppen, ga je aan de slag.
Het verschil tussen bevoegd en bekwaam is snel opgezegd, maar op de werkvloer wil je het vooral kunnen toepassen. Daarom pak ik het hier praktisch aan: hoe ga je zelf, bij een concrete handeling, na of je verantwoord bezig bent. Eerst kort de twee begrippen, daarna een stappenplan dat je bij elke risicovolle of voorbehouden handeling kunt gebruiken.
De twee begrippen in het kort
Bevoegd betekent dat je een handeling wettelijk mag uitvoeren. Voor voorbehouden handelingen is dat geregeld in de Wet BIG. Bekwaam betekent dat je genoeg actuele kennis, vaardigheid en ervaring hebt om de handeling veilig en juist uit te voeren. Mogen en kunnen dus. Ze staan los van elkaar, en je hebt ze allebei nodig.
Stap voor stap nagaan of je verantwoord handelt
- Stap 1. Is er een grondslag om te mogen. Gaat het om een voorbehouden handeling, dan check je of er een opdracht (uitvoeringsverzoek) is van iemand die daar zelfstandig bevoegd voor is, meestal een arts.
- Stap 2. Past de handeling binnen je functie. Kijk in je functieomschrijving en het protocol van je organisatie of deze handeling bij jouw rol hoort.
- Stap 3. Ben je geschoold. Heb je de scholing gevolgd die je werkgever voor deze handeling vraagt.
- Stap 4. Is je bekwaamheid actueel. Heb je de handeling recent genoeg gedaan en is je aftekening of bekwaamheidsverklaring nog geldig.
- Stap 5. Voel je je zeker. Kun je de handeling nu, bij deze cliënt, veilig uitvoeren, inclusief wat je doet als er iets misgaat.
Kun je alle vijf de stappen met ja beantwoorden, dan ben je bevoegd én bekwaam en handel je verantwoord. Blijft er een nee staan, dan regel je eerst dat onderdeel of geef je de handeling door.
Wat als je bevoegd bent maar je niet bekwaam voelt
Dat komt vaker voor dan je denkt, bijvoorbeeld na een lange periode zonder die specifieke handeling. Je mag een handeling weigeren als je je niet bekwaam voelt, ook als je er formeel bevoegd voor bent. Meld dit bij je leidinggevende en vraag om bijscholing of een nieuwe toetsing. Zo houd je de zorg veilig en zet je jezelf niet klem.
Bekwaamheid onderhouden
Bekwaamheid is geen eenmalig vinkje. De meeste organisaties werken met periodieke toetsing en een bekwaamheidsregistratie waarin je aftekent. Houd die actueel, want een verlopen bekwaamheid betekent dat je de handeling opnieuw moet oefenen en laten toetsen voordat je hem weer zelfstandig uitvoert.
Een handig moment om te checken
Het mooie aan een stappenplan is dat je het niet elke keer bewust hoeft af te lopen als een handeling routine voor je is. Waar het echt helpt, is bij twijfelmomenten: een handeling die je lang niet hebt gedaan, een nieuwe cliënt met een afwijkende situatie, of een opdracht die net iets anders is dan je gewend bent. Dat zijn precies de momenten waarop bevoegd en bekwaam uit elkaar kunnen lopen. Neem dan even de tijd voor de twee vragen, mag ik dit en kan ik dit nu veilig, voordat je begint. Het kost een halve minuut en voorkomt dat je jezelf of je cliënt in de problemen brengt.
Waar je de regels nakijkt
De wettelijke basis voor bevoegdheid vind je in de Wet BIG en op de website van de Rijksoverheid. Het toezicht ligt bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Je registratie regel je via het BIG-register of het Kwaliteitsregister V&V van V&VN. De concrete eisen rond scholing en bekwaamheid staan in het protocol van je werkgever. Twijfel je over een situatie, leg die dan voor aan je praktijkopleider of leidinggevende.
Stel bij elke risicovolle handeling twee vragen: mag ik dit, en kan ik dit nu veilig.
Veelgestelde vragen
Hoe weet ik of ik bevoegd en bekwaam ben voor een handeling?
Ga na of er een opdracht of wettelijke grondslag is (bevoegd), en of je geschoold, recent geoefend en zeker genoeg bent om de handeling nu veilig uit te voeren (bekwaam). Pas als beide kloppen, voer je de handeling uit.
Mag ik een handeling weigeren als ik bevoegd ben?
Ja. Voel je je niet bekwaam om een handeling veilig uit te voeren, dan mag en moet je hem weigeren, ook als je er formeel bevoegd voor bent. Meld dit en vraag om bijscholing of toetsing.
Hoe blijf ik bekwaam?
Door de handeling regelmatig uit te voeren, de gevraagde scholing te volgen en je bekwaamheid periodiek te laten toetsen en aftekenen. Een verlopen bekwaamheid moet je eerst opnieuw laten vaststellen.