Een voorbehouden handeling is een medische handeling die volgens de Wet BIG alleen door aangewezen, bevoegde en bekwame zorgverleners mag worden uitgevoerd. Het woord voorbehouden betekent dat de handeling is voorbehouden aan die groep, omdat ze bij ondeskundig gebruik een groot risico voor de gezondheid van de patiënt geeft.
De term voorbehouden handeling klinkt formeel, maar de betekenis is eigenlijk heel logisch als je het woord even uit elkaar trekt. Ik gebruik het vaak als opstapje wanneer ik nieuwe collega’s uitleg waarom sommige handelingen zo streng geregeld zijn.
Wat betekent het woord voorbehouden?
Voorbehouden betekent letterlijk dat iets is gereserveerd voor een bepaalde groep. Een voorbehouden handeling is dus een handeling die is voorbehouden aan de zorgverleners die de Wet BIG daarvoor heeft aangewezen. Niet omdat de wetgever moeilijk wil doen, maar omdat deze handelingen bij ondeskundig gebruik een aanmerkelijk risico opleveren voor de gezondheid van de patiënt.
Waarom bestaan voorbehouden handelingen?
De Wet BIG is er om de kwaliteit van zorg te bewaken en de patiënt te beschermen tegen ondeskundig en onzorgvuldig handelen. Een klein deel van alle risicovolle handelingen is zo gevaarlijk in verkeerde handen dat de wet ze apart heeft benoemd. Denk aan injecteren, een infuus of maagsonde inbrengen, katheteriseren en puncties.
Door deze handelingen wettelijk af te bakenen, is helder wie ze mag doen en onder welke voorwaarden. Dat geeft duidelijkheid, ook als er achteraf iets wordt getoetst.
Het verschil met risicovolle handelingen
Hier zit een belangrijk misverstand. Voorbehouden handelingen zijn altijd risicovol, maar niet elke risicovolle handeling is voorbehouden. Risicovolle handelingen vormen de brede groep van alles wat bij onzorgvuldig uitvoeren schade kan geven. De voorbehouden handelingen zijn daar een specifiek, wettelijk aangewezen deel van.
Een praktisch voorbeeld: het toedienen van medicatie via een bestaande sonde is risicovol, maar niet voorbehouden. Het inbrengen van diezelfde sonde is wel voorbehouden. Het verschil zit hem dus niet in hoe eng een handeling voelt, maar in of de wetgever haar apart heeft aangewezen.
Welke handelingen zijn voorbehouden?
De Wet BIG noemt een beperkte lijst. Zonder in getallen te vervallen: het gaat om handelingen die diep in het lichaam ingrijpen of anderszins gevaarlijk zijn in verkeerde handen. Bekende voorbeelden zijn injecties, katheterisaties, het inbrengen van een infuus of maagsonde, puncties en bepaalde heelkundige handelingen. Wil je de precieze lijst en de uitleg per handeling zien, dan raadpleeg je een actueel overzicht bij de overheid of je beroepsvereniging, want details kunnen worden bijgesteld.
Wat betekent dit voor jou?
De betekenis van voorbehouden vertaalt zich direct naar je werkvloer. Voer je een voorbehouden handeling uit, dan moet je daar bevoegd voor zijn: zelfstandig bevoegd of in opdracht van een zelfstandig bevoegde. En je moet bekwaam zijn, want onbekwaam maakt onbevoegd. Bevoegdheid regelt of je mag, bekwaamheid of je kunt.
In de dagelijkse zorg voel je dat onderscheid vaak niet, omdat het meestal vanzelf goed gaat. Juist daarom is het handig om de betekenis paraat te hebben voor de momenten waarop het niet routine is: een nieuwe handeling, een onduidelijke opdracht of een situatie waarin je twijfelt. Dan weet je dat de vraag altijd tweeledig is: mag ik dit, en kan ik dit op dit moment veilig.
Twijfel je of een specifieke handeling voorbehouden is en wat dat voor jouw beroep betekent, check dan een actuele bron zoals de uitleg over de Wet BIG bij de overheid, je beroepsvereniging zoals de V&VN of het beleid van je werkgever. Bij dit soort vragen is stellig-fout gevaarlijker dan even navragen.
Voorbehouden betekent letterlijk dat de handeling is voorbehouden aan wie de wet daarvoor heeft aangewezen.
Veelgestelde vragen
Wat betekent voorbehouden handeling in het kort?
Een voorbehouden handeling is een medische handeling die de Wet BIG heeft gereserveerd voor aangewezen, bevoegde en bekwame zorgverleners, omdat ze bij ondeskundig uitvoeren een groot risico voor de patiënt geeft.
Is een voorbehouden handeling hetzelfde als een risicovolle handeling?
Nee. Een voorbehouden handeling is altijd risicovol, maar het is een apart, wettelijk aangewezen deel van de risicovolle handelingen. Veel risicovolle handelingen vallen buiten de lijst van voorbehouden handelingen.
Waarom heeft de wet deze handelingen apart geregeld?
Om patiënten te beschermen. Deze handelingen geven bij ondeskundig gebruik een aanmerkelijk risico, dus de Wet BIG legt vast wie ze mag uitvoeren en onder welke voorwaarden.