Voorbehouden handelingen zijn medische handelingen die de Wet BIG apart heeft aangewezen omdat ze bij ondeskundig uitvoeren een groot risico voor de patiënt geven, zoals injecteren, katheteriseren en een infuus inbrengen. Ze mogen alleen worden uitgevoerd door zorgverleners die daar zelfstandig bevoegd voor zijn, of door anderen die bekwaam zijn en in opdracht werken.
Voorbehouden handelingen zijn een van die begrippen die iedereen in de zorg kent, maar die weinig mensen precies kunnen uitleggen. Toch is het de moeite waard om het scherp te hebben, want het raakt direct aan wat jij wel en niet mag doen bij een zorgvrager.
Wat zijn voorbehouden handelingen?
De Wet BIG heeft een beperkte groep risicovolle handelingen apart benoemd. Dat zijn handelingen die zoveel risico geven dat ze onaanvaardbaar zijn wanneer iemand ze uitvoert zonder de juiste kennis en vaardigheid. Voorbeelden die je in de praktijk tegenkomt zijn injecteren, katheteriseren van de blaas, een infuus of maagsonde inbrengen en puncties.
De reden achter de wet is simpel: de patiënt beschermen tegen ondeskundig en onzorgvuldig handelen. Daarom is precies vastgelegd wie deze handelingen mag verrichten.
Wie mag ze uitvoeren?
De wet wijst een aantal beroepen aan die zelfstandig bevoegd zijn, elk binnen hun eigen deskundigheidsgebied. Denk aan artsen, tandartsen en verloskundigen. Zij mogen zelf de indicatie stellen en de handeling uitvoeren.
Daarnaast is er een grote groep die deze handelingen in opdracht mag doen. Verpleegkundigen horen daarbij. Zij stellen niet zelf de indicatie, maar voeren de handeling uit nadat een zelfstandig bevoegde daar opdracht toe geeft.
Werken in opdracht: de voorwaarden
Werken in opdracht klinkt vrijblijvend, maar er zitten duidelijke voorwaarden aan. Je mag een voorbehouden handeling in opdracht uitvoeren als:
- je bekwaam bent om de handeling veilig uit te voeren;
- de opdracht komt van een zorgverlener die zelf zelfstandig bevoegd is;
- je de aanwijzingen van de opdrachtgever opvolgt;
- er de mogelijkheid is om toezicht te houden en zo nodig in te grijpen.
Voor sommige beroepen en handelingen geldt functionele zelfstandigheid. Dan is direct toezicht niet nodig, maar de eis van bekwaamheid blijft altijd overeind.
In de praktijk werkt een opdracht het prettigst als hij concreet is: om welke zorgvrager gaat het, welke handeling, hoe vaak en op welk moment. Hoe duidelijker de opdracht, hoe kleiner de kans op misverstanden aan het bed. Voel je dat een opdracht te vaag is, vraag dan door voordat je begint.
Bekwaamheid is de sleutel
Hier komt de zin die ik collega’s het vaakst voorhoud: onbekwaam maakt onbevoegd. Een opdracht op papier is niets waard als je op dat moment niet bekwaam bent. Bekwaamheid is de combinatie van kennis, vaardigheid en de juiste houding, en die moet actueel zijn. Heb je een handeling lang niet gedaan, dan mag je niet zomaar aannemen dat je het nog kunt.
Hoe borg je dat in de praktijk?
De meeste organisaties werken met scholing, een bekwaamheidsverklaring en periodieke herhaling. Zo maak je aantoonbaar dat je een handeling recent en veilig hebt uitgevoerd. Dat is niet alleen voor de IGJ handig, het geeft jezelf ook rust op een drukke dienst.
Wil je zeker weten wat voor jouw functie geldt, raadpleeg dan de actuele uitleg van de Wet BIG bij de overheid, je beroepsvereniging zoals de V&VN of het bekwaamheidsbeleid van je werkgever. Regels en overzichten worden af en toe bijgesteld, dus vertrouw liever op een actuele bron dan op wat je jaren geleden hebt geleerd.
Een opdracht op papier is niets waard als je op dat moment niet bekwaam bent om de handeling veilig uit te voeren.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen zelfstandig bevoegd en bevoegd in opdracht?
Zelfstandig bevoegde beroepen, zoals artsen, mogen de indicatie stellen en de handeling zelf uitvoeren. Wie in opdracht werkt, zoals een verpleegkundige, voert de handeling pas uit nadat een zelfstandig bevoegde daar opdracht toe geeft.
Mag ik een voorbehouden handeling weigeren?
Ja. Als je jezelf niet bekwaam acht, moet je de handeling zelfs weigeren. Onbekwaam maakt onbevoegd, dus je bent verplicht om een handeling die je niet veilig kunt uitvoeren over te laten aan iemand anders.
Waar vind ik de officiële lijst met voorbehouden handelingen?
De voorbehouden handelingen staan in de Wet BIG. Actuele overzichten vind je bij de Rijksoverheid en bij beroepsverenigingen zoals de V&VN. Raadpleeg altijd een actuele bron, want uitleg per beroep kan verschillen.