Voorbehouden handelingen zijn wettelijk vastgelegd in de Wet BIG en mogen alleen door aangewezen beroepen worden gedaan, zelfstandig of in opdracht. Risicovolle handelingen staan niet in de wet, maar zijn wel gevaarlijk als ze verkeerd gaan. Voor allebei geldt dat je bekwaam moet zijn; de wettelijke status verschilt.
Voorbehouden en risicovolle handelingen worden vaak in één adem genoemd, en dat is logisch, want in de praktijk lopen ze door elkaar. Toch is het verschil belangrijk, want het bepaalt welke regels op je van toepassing zijn. Hieronder zet ik ze naast elkaar.
Voorbehouden handelingen: vastgelegd in de wet
Voorbehouden handelingen zijn een aparte, wettelijk omschreven categorie in de Wet BIG. Het gaat om handelingen die zulke risico’s meebrengen dat de wet ze reserveert voor een beperkte groep beroepen. Voorbeelden zijn injecteren, catheteriseren, puncties en het inbrengen van een canule of sonde.
Voor deze handelingen geldt een duidelijk systeem: een klein aantal beroepen is zelfstandig bevoegd, en anderen, zoals verpleegkundigen en verzorgenden, mogen ze alleen in opdracht van een zelfstandig bevoegde uitvoeren.
Risicovolle handelingen: geen wettelijke categorie
Risicovolle handelingen zijn handelingen die niet in de Wet BIG als voorbehouden zijn aangewezen, maar die wel schade kunnen veroorzaken als ze verkeerd worden gedaan. Denk aan het toedienen van bepaalde medicatie, wondzorg bij een complexe wond of het bedienen van bepaalde apparatuur. De term komt uit de praktijk en uit kwaliteitsrichtlijnen, niet uit de wettekst.
Omdat de wet ze niet apart regelt, ligt de nadruk hier op de eigen kwaliteitsnormen: die van je beroepsgroep, je werkgever en de richtlijnen. Op de werkvloer merk je aan de protocollen vaak niet eens verschil, en dat is meestal ook prima.
De overeenkomst: bekwaamheid staat centraal
Of een handeling nu voorbehouden of risicovol is, de kernvraag blijft dezelfde: ben je bekwaam om hem veilig uit te voeren? Bekwaamheid gaat over kunnen, niet alleen over mogen. Je diploma maakt je bevoegd, maar of je een handeling ook beheerst, hangt af van oefening en ervaring. Zakt je routine weg, dan zak je in bekwaamheid, ongeacht de wettelijke status van de handeling.
Daarom werken veel organisaties met bekwaamheidsverklaringen en periodieke toetsing voor beide categorieën. Dat is geen bureaucratie om de bureaucratie, maar de manier waarop je aantoont dat je iets nog steeds veilig kunt.
Waarom het onderscheid toch uitmaakt
Het verschil telt vooral als het misgaat. Bij een voorbehouden handeling kan het uitvoeren zonder bevoegdheid of opdracht juridische gevolgen hebben, tot aan het tuchtrecht toe. Bij een risicovolle handeling wordt vooral gekeken of je zorgvuldig hebt gehandeld volgens de geldende richtlijnen.
Voor jou als professional is de praktische les simpel: check bij elke handeling of hij voorbehouden is (dan heb je een opdracht nodig), en of je op dit moment bekwaam bent. Twijfel je over de status van een specifieke handeling, kijk dan in het protocol van je werkgever of de uitleg van V&VN en de Rijksoverheid.
Hoe je hiermee omgaat in het team
In de meeste teams staat per handeling in een protocol of hij voorbehouden of risicovol is, en wie hem onder welke voorwaarden mag doen. Dat protocol is je eerste houvast: het vertaalt de regels naar jouw afdeling en cliëntengroep. Kom je een handeling tegen die er niet in staat, dan is dat een signaal om te overleggen voordat je hem uitvoert, niet om zelf de gok te wagen.
Wat in beide gevallen helpt, is aantoonbaar maken dat je bekwaam bent. Een bekwaamheidsverklaring, een afgetekende scholing of een recente registratie in het skills-systeem laat zien dat je een handeling niet alleen ooit hebt geleerd, maar ook recent hebt uitgevoerd. Dat beschermt de patiënt, en het beschermt jou als er ooit vragen komen over hoe je hebt gehandeld.
Alle voorbehouden handelingen zijn risicovol, maar niet alle risicovolle handelingen zijn voorbehouden. Dat kleine verschil bepaalt welke regels gelden.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een voorbehouden en een risicovolle handeling?
Voorbehouden handelingen zijn wettelijk vastgelegd in de Wet BIG en mogen alleen door aangewezen beroepen worden gedaan. Risicovolle handelingen staan niet in de wet, maar zijn wel gevaarlijk als ze verkeerd gaan en vallen onder kwaliteitsrichtlijnen.
Moet ik voor risicovolle handelingen ook bekwaam zijn?
Ja. Ook al staan ze niet in de wet, je werkgever en beroepsgroep verwachten dat je een risicovolle handeling alleen doet als je die aantoonbaar beheerst. Bekwaamheid geldt voor beide categorieën.
Zijn alle voorbehouden handelingen ook risicovol?
Ja, voorbehouden handelingen zijn per definitie risicovol, want dat is de reden dat de wet ze reserveert. Andersom geldt het niet: veel risicovolle handelingen zijn niet als voorbehouden aangewezen.