In de zorg betekent bevoegd dat je een handeling mag uitvoeren op grond van je opleiding en werkgever, en bekwaam dat je hem ook veilig kunt uitvoeren. De Wet BIG regelt dit voor voorbehouden handelingen: zelfstandig bevoegde beroepen mogen ze zelf doen, andere alleen in opdracht. Voor beide geldt dat je bekwaam moet zijn.
Bevoegd en bekwaam zijn de twee begrippen waar in de zorg alles om draait als het gaat over risicovolle handelingen. Ze bepalen wat je zelfstandig mag doen, wat je alleen in opdracht doet, en wanneer je beter even je handen thuishoudt. Als praktijkopleider leg ik het het liefst uit vanuit de dagelijkse praktijk.
Bevoegd en bekwaam in de zorg: de basis
Bevoegd betekent dat je een handeling mag uitvoeren, op grond van je opleiding en de toestemming van je werkgever. Bekwaam betekent dat je hem ook echt kunt, met de juiste kennis en vaardigheid, bij deze patiënt in deze situatie. In de zorg heb je die twee altijd samen nodig. De Wet BIG legt dit vast voor de voorbehouden handelingen, de handelingen die zonder de juiste deskundigheid onaanvaardbare risico’s geven.
Zelfstandig bevoegd of in opdracht
Hier komt een belangrijk onderscheid in de zorg. Sommige beroepen zijn zelfstandig bevoegd voor voorbehouden handelingen, zoals artsen. Zij mogen zelf de indicatie stellen en de handeling uitvoeren. Andere zorgverleners, zoals verpleegkundigen, verzorgenden IG en helpenden, voeren voorbehouden handelingen uit in opdracht van een zelfstandig bevoegde. Werken in opdracht kent voorwaarden: er is een opdracht van een zelfstandig bevoegde, je bent bekwaam, je volgt eventuele aanwijzingen op en er moet zo nodig toezicht en tussenkomst mogelijk zijn.
Voorbehouden en risicovolle handelingen
In de zorg kom je twee soorten handelingen tegen waarvoor bekwaamheid streng geldt.
- Voorbehouden handelingen: door de Wet BIG aangewezen, zoals injecteren, katheteriseren of het inbrengen van een infuus. Hiervoor gelden de regels rond bevoegdheid en opdracht.
- Risicovolle handelingen: niet in de wet aangewezen, maar wel risicovol, zoals bepaalde wondzorg of medicatie toedienen. Ook hiervoor moet je bekwaam zijn en vaak is scholing en een bekwaamheidsverklaring vereist.
Wat het per beroep betekent
Voor een verpleegkundige betekent bevoegd en bekwaam dat je binnen je opleiding en werkgeverskader werkt, en per handeling nagaat of je die nog beheerst. Voor een verzorgende IG geldt vaak dat je voorbehouden handelingen in opdracht uitvoert en dat je bekwaamheid regelmatig wordt getoetst. Wat exact bij jouw functie hoort, hangt af van je opleiding, je registratie en het beleid van je werkgever. Voor BIG-beroepen speelt daarbij het BIG-register een rol, en de beroepsvereniging V&VN geeft richtlijnen.
Bekwaamheid aantonen en toezicht
In de zorg moet je bekwaamheid aantoonbaar zijn. Dat gebeurt meestal via oefenen, toetsen en een bekwaamheidsverklaring, die een bepaalde periode geldig is. Zo laat je richting je werkgever en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) zien dat je verantwoord werkt. De IGJ houdt toezicht op de kwaliteit van zorg, en gaat het mis, dan kan een klacht bij het Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg terechtkomen. Reden te meer om alleen te doen waar je bevoegd én bekwaam voor bent.
De dagelijkse afweging
Op een gewone dienst komt het hierop neer: voor elke risicovolle handeling stel je jezelf twee vragen. Mag ik dit binnen mijn functie en de opdracht, en kan ik dit op dit moment veilig? Twijfel je, overleg dan, laat je bijscholen of geef de handeling door. Houd bij twijfel over de regels het beleid van je werkgever, het BIG-register en de actuele wet- en regelgeving aan.
In de zorg is bevoegd en bekwaam geen theorie, het bepaalt elke dienst opnieuw wat je zelf mag doen en wat in opdracht gaat.
Veelgestelde vragen
Wat betekent werken in opdracht in de zorg?
Niet-zelfstandig bevoegde zorgverleners, zoals verzorgenden IG, mogen voorbehouden handelingen uitvoeren in opdracht van een zelfstandig bevoegde. Voorwaarden zijn onder meer dat je bekwaam bent, aanwijzingen opvolgt en dat toezicht en tussenkomst mogelijk zijn.
Is elke verpleegkundige zelfstandig bevoegd?
Nee. Voor de meeste voorbehouden handelingen werken verpleegkundigen in opdracht van een zelfstandig bevoegde. Wat precies bij jouw beroep en functie hoort, hangt af van je opleiding, registratie en het beleid van je werkgever.
Wie controleert of ik bevoegd en bekwaam werk?
In de eerste plaats jij en je werkgever, via toetsing en bekwaamheidsverklaringen. Daarnaast houdt de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) toezicht op verantwoorde zorg en kan het Tuchtcollege oordelen bij een klacht.